Image 01 Image 02 Image 03 Image 03
Kultura Perėndimore dhe Kultura Islame
artikuj

Mr. Ajni Sinani

Prizren, Kosovė

ajnisinani@yahoo.com

Te fundit

Tė gjitha shkrimet e autorit >>

Kultura Perėndimore dhe Kultura Islame

Autor: Mr. Ajni Sinani E enjte 29 Dhjetor 2011 18:09 PM

 

Për të kuptuar më mirë dallimin midis kulturës perëndimore dhe asaj islame, le të analizojmë qëndrimin e Galtung-ut[1], i cili, formësimin e njeriut perëndimor (Homo Occidentalis Oekonomicus Axiomaticus), e studion brenda kornizës së gjashtë kritereve: hapësira, koha, dituria, njeriu-natyra, njeriu-njeriu dhe Zoti-njeriu, dhe duke e krahasuar, këtë sistematizim, me mendësinë e njeriut të qytetërimit islam (Homo Islamikus)[2].

1. Sipas Galtungut, premisa themelore e njeriut perëndimor, në lidhje me hapësirën, është: “Perëndimi, e në veçanti Evropa Perëndimore dhe Amerika Veriore janë qendra e botës, kurse të gjitha rajonet e tjera, paraqesin periferinë e kësaj fuqie kryesore”.

Sipas këtij koncepti, ekziston dallim, midis sistemit të vlerave të njeriut të Evropës Perëndimore dhe Amerikës Veriore - toka këto, që përfaqësojnë qendrën e botës - dhe sistemit të vlerave të tokave të tjera. Gjatë përhapjes së qytetërimit perëndimor, kanë dominuar dy metoda: ose vendet e reja janë shndërruar në vazhdimësi të qendrës, duke shkaktuar falimentimin e tërësishëm të qytetërimeve autentike të atyre trojeve, ose në ato vende është shkuar për hir të transferimit të burimeve ekonomike. Rezultat i këtij koncepti është aplikimi i kritereve të ndryshme vis-à-vis vendeve, që u përshkruhen vlera të ndryshme.[3]

‘Amerika Latine ka pasur qytetërime të lulëzuara, (majatë, rreth vitit 100 deri 900 e.s. dhe Aztekët e Inkasit, rreth vitit 1200 e.s.), krejt të pavarura prej ndikimit perëndimor, deri në kohën kur u pushtuan prej Spanjës, rreth vitit 1500. Kulturat vendase u zhdukën prej të sapo ardhurve evropianë. Në shumicën e vendeve të botës, perandoritë evropiane nuk i mënjanuan popullsitë vendase, por i përfshinë si pjesë të tyre. Këto perandori i shkretuan popullsitë e kulturat vendase, duke shkaktuar vuajtje shumë të mëdha. Pasuria e krijuar, eksportohej në Evropë, ku monarkët e përdornin për të blerë armë dhe ndërtuar shtete.’[4]

‘Kolonizimi ka një ndikim shkatërrues mbi një popull e kulturën e tij. Banorët detyrohen që të flasin gjuhën e kolonizatorëve, të zbatojnë praktikat e tyre kulturore. Këtyre banorëve u thuhet që ata, nga pikëpamja e racës, janë më të ulët se sa të huajt e ardhur atje. Pushtuesit evropianë, i trajtuan kolonitë e tyre si zotërime, të cilat mund të tregtoheshin e të pushtoheshin si plaçkë lufte.’[5]

Erich Fromm, mendësinë e botës perëndimore, përfaqësues i së cilës është, e shpreh kështu: ‘Në qoftë se shohim në veten tonë, në sjelljen pothuajse të të gjithë njerëzve, të udhëheqësve tanë politikë, atëherë nuk mund të mohojmë, se pikëpamjet tona mbi të mirën dhe vlerat tona përputhen me ato të heroit pagan, qëllimi i të cilit është pushtimi, fitorja, shkatërrimi, grabitja, kurse realizimi i plotë i jetës qëndron te krenaria, te pushteti, te lavdia dhe zotësia për të vrarë. E gjithë historia evropiane dhe e Amerikës së Veriut, është historia e pushtimeve, e nënshtrimeve dhe e veprimeve për fitim e interes; vlerat më të larta të jetës sonë janë që të jesh më i fortë se të tjerët, të nënshtrosh të tjerët dhe t’i shfrytëzosh ata.’[6]

Qytetërimi islam, vendet në të cilat është zgjeruar, i sheh si fusha të përbashkëta të ekzistencës. Muslimanët, që depërtuan në Indi, Evropën Lindore dhe Spanjë, zgjodhën rrugën e koekzistencës me elementet autentike të vendeve përkatëse, pa i falimentuar ose eliminuar ato, përkundër metodës së eliminimit dhe zhdukjes së tërësishme, që kishin përdorur arianët pasi depërtuan në Indi, apo metodës së zhdukjes totale të qytetërimit islam kur spanjollët pushtuan Andaluzinë, dhe të inkasve dhe majasve kur pushtuan Amerikën Jugore.

Në Islam, nuk ekziston dallimi i tipit qendra – periferia, sepse:

“Të Allahut janë Lindja dhe Perëndimi, pra, ngado që të ktheheni atje është ana e Allahut.”(El Bekare, 115)

Klasifikimi, që bën qytetërimi islam, në kuadër të së drejtës klasike Darul-Islam dhe Darul-Harb, nuk i përngjan ndarjes qendra-periferia, por paraqet një ndarje praktike, të cilën e ka nxjerrë në skenë domosdoshmëria juridike dhe është orientuar kah përcaktimi i fushave të zbatueshmërisë të së drejtës islame.

Duke u mbështetur në përkthimin etimologjik të fjalës Darul-Harb: shtëpi, vend i luftës, pretendohet se Islami, disa toka, i sheh si fusha të vazhdueshme të luftës, në vend që të nisen nga procesi i lindjes së këtij koncepti juridik. Ndarja klasike Darul-harb dhe Darul-Islam, e cila gradualisht po zbehet ose fshihet, duhet të kapërcehet duke e riformuar në kuadër të një strukturimi të ri njohës.[7]

2. Sipas Galtungut, teza themelore e perëndimorit, në drejtim të perceptimit të kohës, është kjo: “Proceset shoqërore zhvillohen në kuadër të një zhvillimi linear, nga poshtë-lart, nga e thjeshta drejt së zhvilluarës dhe, ky përfundim, domosdo, mbaron me një fund pozitiv”.

Ky vlerësim, përgatit një sfond të përshtatshëm, për legalizimin filozofik të idesë, së qarqeve politike dominante të kohës së fundit, për mbrojtjen e status-quo-së. Teza e Fukuyamës, për Fundin e Historisë, paraqet refleksion tipik të kësaj trajte të perceptimit të kohës.

Qytetërimi perëndimor, në mendjen e individëve të qytetërimeve të tjera, mbjell tezën se ai është qytetërimi i vetëm, që e rrethon dhe përfshin edhe të kaluarën edhe të ardhmen. Një përkushtëzim i tillë, në lidhje me të kaluarën, që buron nga ndjenja West-centriste mbi kohën, me vete sjell një përkushtëzim tjetër në lidhje me të ardhmen. Meqë historia e njerëzimit, në tërësi, është rezultat i qytetërimit perëndimor, edhe e ardhmja e njerëzimit do të formësohet ‘në dorën’ e këtij qytetërimi. Kur bashkohet kohë-perceptimi linearist me konceptin mbi Fundin e Historisë, në plan të parë, si një hipotezë e fshehtë, del përsosuria absolute e qytetërimit dominant të periudhës përkatëse.[8]

Mendimtarët muslimanë të periudhës klasike, të cilët i kanë thirrur njerëzit në përsosmëri, nuk i janë referuar mbretërisë qiellore (si kristianët), por praxisit të Asr-i Saadet-i t (Shekulli i Lumturisë), i cili është realitet historik i përjetuar. Vetëm hadithi i vetëm i Pejgamberit, i cili pohon se brezi më i mirë i muslimanëve, janë ata që janë bashkëkohës të tij, pastaj brezi pas tij, pastaj brezi tjetër, deri në fund të kohës, mjafton të mohohet, nga pikëvështrimi islam, ideja e evolucionit linear dhe e progresit në histori.[9]

Premisa themelore, mbi të cilën mbështetet qytetërimi islam, është: Procesi shoqëror nuk mund të kuptohet vetëm në kuadër të një logjike lineare, por, për kuptimin e këtij procesi, është i pashmangshëm referimi i dimensionit ciklik, i cili i inkuadron parimet e pandryshueshme. Koncepti e drejta, e vërteta, që shpreh vlerat barazi, drejtësi, dhe koncepti jo e drejta, jo e vërteta, që shpreh tiraninë, padrejtësinë, paraqesin konstante që nuk zhvillohen e as nuk ndryshojnë me kalimin e kohës.[10]

3. Galtungu e shpreh kështu tezën themelore të njeriut perëndimor, në lidhje me dijen: “Bota mund të kuptohet me një pikëpamje pakdimensionale, ose si përfundim njëdimensionale.”

Kjo pikëpamje njëdimensionale është bërë mbështetja më e rëndësishme e ndarjes epistemologjike. Botëkuptimi dogmatik, burimin e dijes në trajtë njëdimensionale, e redukton në autoritetin epistemologjik të kishës, i cili e përjashton mendimin racional, ndërsa epistemologjia shkencore shekullare, luftën kundër dogmës, e ka shndërruar në monopolizim të burimeve të dijes.[11]

‘Nga këndvështrimi i metafizikës, e gjithë lëvizja e mendimit në Perëndim, që nga periudha pas Nikolasit të Kuzës deri te Hegeli, e të mos flasim për filozofinë e shekullit XX, është një lëvizje ndaj “anti metafizikës”’.[12]

‘Njeriu jeton në shumë sisteme dhe për çdo sistem është i nevojshëm çelës tjetër për të kuptuar. Hegeli ka vërejtur që “çdo vetëdije kërkon vdekjen e vetëdijes tjetër”. Prandaj, dialogu tolerant, ndërmjet shkencës dhe religjionit, duhet bërë pa tjetër, pra, të zërë fill në supozimin themelor: edhe shkenca, edhe religjioni, duhet të vihen në pozitë të barabartë dhe asnjërës, paraprakisht, nuk guxon t’i mohohet racionaliteti dhe funksionaliteti. Shkenca si zëvendësim i religjionit, dhe arsyeja si zëvendësim i fesë, gjithnjë janë shkatërruar.’[13]

Edhe pse përvoja tregon se është e pamundur, që zbulimet empirike të bien ndesh sadopak me Kur’anin Famëlartë, duhet nënvizuar se nuk është shkenca matëse e tij, por ai është kriter për të. Çështjet teologjike dhe metafizike, nuk varen nga shkenca, që të presin konfirmimin apo mohimin e tyre, edhe pse ajo s’mundet kurrë të bjerë ndesh me to.[14]

Me metodat shkencore, nuk mund të fiksohet as ekzistenca, e as mosekzistenca e Zotit. Ndërmjet shkencës dhe fesë, midis racios dhe besimit, nuk ekziston fërkim ose konflikt, por përkundrazi, mund të bëhet fjalë vetëm për bashkëpunim.

Shkenca, për tema studimi merr vetëm fenomenet e observueshme, ndërsa subjektet, që s’mund të vrojtohen, i lë jashtë fokusit të hulumtimit. Përderisa, shkenca është metodë hulumtuese, doktrina scientiste paraqet një qëndrim metafizik, i cili ngërthen pretendime lidhur me temat përtej vrojtimit, që mbeten jashtë fushës së shkencës. Themeli, mbi të cilin bashkohen të gjitha sistemet mendimore, që nuk bazohen në shkencë, por në scientizëm, si: darvinizmi, bihejviorizmi, psikoanaliza frojdiane, materializmi dhe pozitivizmi etj., të cilat e kanë dhënë kontributin e vet në formimin e modernizimit evropian, është refuzimi i fesë me burim nga Shpallja (Vahji) dhe i urdhëresave dhe ndalesave të Zotit.[15]

Progresi në një fushë nuk është edhe dëshmi e zhvillimit të njëjtë në të gjitha fushat e jetës së njeriut, as argument i mënyrës së drejtë të jetës. Dr. Aleksis Karel, shkruan: “Qytetërimi modern ndodhet sot në një situatë të dëmshme, sepse nuk na përshtatet më. Ai është ndërtuar pa njohur natyrën tonë të vërtetë, është rezultat i tekave të zbulimeve shkencore; i orekseve të njerëzve, i iluzioneve, i teorive, i dëshirave të tyre. Edhe pse është ndërtuar për ne, nuk është bërë për shtatin tonë. Është e dukshme që zhvillimi i shkencës nuk ka ndjekur një plan. Shkenca është zhvilluar me raste, kur lindte ndonjë gjeni, është varur nga forma e mendjes së tij dhe nga drejtimi që mori kureshtja e tij. Ajo nuk u frymëzua aspak nga dëshira për të përmirësuar gjendjen e njerëzimit. Pra duket sheshit se mjedisi që na rrethon falë shkencës dhe teknikës nuk i përgjigjet aspak natyrës njerëzore, sepse është ndërtuar pa kriter dhe pa e njohur sa duhet këtë natyrë. Njeriu duhej të ishte masa e gjithçkaje; në të vërtetë ai është një i huaj në botën që ka krijuar vetë. Mjedisi i ndërtuar nga zgjuarsia dhe nga shpikjet tona nuk na përshtatet dhe ne jetojmë në të të palumtur, duke degjeneruar moralisht dhe mendërisht.”[16]

Në këndvështrimin e Islamit, bota është një koleksion i shumëllojshëm realitetesh, të ndërlidhur ngushtë me njëri-tjetrin, të cilët kanë ardhur në ekzistencë, përmes vullnetit të Një Zoti të Vetëm.[17] Përkundër përvojës së perëndimit, në botën islame, epistemologjia fetare nuk ka shkaktuar një retorikë antishkencore, e as epistemologjia shkencore një retorikë antifetare. Krahas të gjitha fërkimeve të përjetuara në botën islame, asnjëherë, nuk është shënuar një konflikt i tipit Kisha – Galileu.

Dijetari (si një model sui generis i liderit shkencor), në kuadër të qytetërimit islam, fitoi legjimitet si në sferën e diturive fetare (si fikhu, hadithi dhe tefsiri), ashtu edhe në sferën e shkencave racionale (si astronomia, matematika dhe mjekësia). Pra, sentenca diturore e qytetërimit islam, është: “Bota mund të kuptohet vetëm në sajë të përputhshmërisë së burimeve diturore shumëdimensionale. Dituria nuk mund të reduktohet në një burim të vetëm.”

Mendja, pesë shqisat dhe vrojtimi janë konsideruar burime të dijes, që nuk konfrontohen me burimin epistemologjik hyjnor – Shpalljen (Vahj). Dija e bazuar në arsye dhe vrojtim, që librin e gjithësisë[18] mundohet ta kuptojë në mënyrë analitike, dhe dija e Shpalljes – paraqesin nyjën kyçe të ngritjes së qytetërimit islamik.[19]

Vazhdon...

 

________________________________________

[1] Galtung, J. “On the Dialectic Betwen Crisis and Crises Perception”, S. Musto and J. F. Pinkele, Europe at the Crossroads, Praeger, New York, 1985.

[2] Trajtimi i mëposhtëm, i bërë sipas gjashtë pikave të përcaktuara nga Galtungu, është një përmbledhje sintezë, e nxjerrë nga Ahmet Davutogllu, Vetëperceptimet e Qytetërimeve, Logos, Prishtinë, 2002, f. 52..

[3] Ibid, f. 53.

[4]Joshua S. Goldstein, Marrëdhëniet Ndërkombëtare, Tiranë, 2003, f. 38.

[5] Ibid, f. 508.

[6] Erich Fromm, Të kesh apo të jesh, Tiranë, 2001, f. 166.

[7] Ahmed Davutogllu, Vetëperceptimet e Qytetërimeve, op. cit., f. 78.

[8] Ibid, f. 57, 58.

[9] Sejid Husein Nasr, Islami dhe brenga e njeriut modern, Shkup, 2000, f. 302.

[10] Ahmed Davutogllu, Vetëperceptimet e Qytetërimeve, op. cit., f. 85.

[11] Ibid, f. 58.

[12] Sejjid Husein Nasr, Islami dhe brenga e njeriut modern, Shkup, 2000, f. 77.

[13] Gjuro Shushnjiq, Fuqia dhe pafuqia e shkencës në kritikën e religjionit, Prizren, 2000, f. 9-10 & f. 34.

[14] Murteza Mutahhari, Shkaqet e Animit nga Materializmi, Tiranë, 2003, f. 148.

[15] Jillmaz Ozakpinar, Kultura dhe Qytetërimi, Shkup, 2003, f. 141 & f. 142

[16] Dr. Aleksis Karel, Njeriu – Kjo qënie e panjohur, Tiranë, 2002, f. 35-40.

[17] Beheshti & Bahonar, Filozofia Islame, (pa vend dhe vit botimi), f. 30.

[18] Në Islam feja dhe shkenca, besimi dhe arsyeja qëndrojnë përkrah njëra tjetrës. Zoti i dhuroi njeriut dy libra, Kur’anin dhe universin. I pari, është fjala, kurse, i dyti, është krijimi i Tij, nuk mund të ketë përplasje mes fjalës së Zotit (Kur’anit) dhe krijimit të Zotit, universin. Me plot të drejtë, është thënë: Kur’ani është universi që flet, kurse universi është Kur’ani që hesht.

[19] A. Davutogllu, Vetëperceptimet e Qytetërimeve, op. cit., f. 87.

Opinionet e autorėve nuk paraqesin domosdoshmėrisht edhe opinionin e redaksisė sė portalit www.mesazhi.com
Kultura Perėndimore dhe Kultura Islame


Arkivi i autoreve

Mendime / Komente