Shkruan: Fjolla SPANCA, Mitrovicë
Ish dhjetor aspak dimnor. Stambolli gëlonte prej zhurmave dhe zanave që turreshin kahdo dhe askund. Mendueshëm, ca riga shiu u derdhën mbi të fundit fjollëza dëbore, të cilat përpëliteshin për t’u mbajtë në jetë, anise të gjatë nuk e kishin shkëlqimin. Gjithë ajo zallamahi, në vend të trazimit, të falte një soj hutimi, që të zhyste n’qetësi. Ndën dallgë deti, ndjehej malli i zhuritur për kohnat që mungonin – anise, aty, mes qjejsh, ato, t’pakohë, lirshëm gjallëronin. Ernat e muzgut, të lehta por të shpejta, lëshoheshin mbi supet e kalimtarëve që nxitonin për kahdo dhe askund. Gjithsesi, pa u bë vonë, andrrimet bredharake i shtrëngova fort mbas vetës dhe iu ktheva faqeve të një libri që m’kish pasë shpjerë pa e kuptu, atje, në qytetin Tjetër:
”Një qytet i rrethuar nga male në të katër anët, i pjerrët si një tas dhe me një lumë që e përshkon në mes; një qytet që është nënë për të gjithë! Një Jerusalem në zemër të Evropës! Një qytet që është më shumë se Perëndimi dhe më tepër se Lindja. Ortodoksë, katolikë, hebrenj dhe myslimanë. Një harmoni e fisme njerëzore ku oborret hapeshin ndaj njëri-tjetri; një natyrshmëri që njerëzimi ndoshta e kishte arritur vetëm pas 300 vjetësh bashkëjetese.
Ndërkaq, pamja e Sarajevës pas 5 prillit 1992 ishte kjo: snajperistë të rreshtuar maleve anekënd, tanke, mortaja… Ushtarë të rregullt e të parregullt, paramilitarë, çetnikë, të shndërruar në zombi, që veprojnë si të ishin në gjendje halucinante pas ekspozimit ndaj një tymi neurotoksik. Asnjë rrugëdalje nga qyteti!
Ose duhej të vrapoje si sprinter në një shteg vdekjeje prej 100 metrash, që snajperistët e kishin kthyer në poligon, ose të ecje 800 metra në “Tunelin e Shpresës” – vetëm 1 metër i gjerë dhe 1.6 metra i lartë, nën tokë. Uji, energjia elektrike, ushqimi dhe ilaçet po bëheshin gjithnjë e më të paarritshme!”
Bilgin Sait, Elegjia që ndryshoi fatin e Sarajevës
Shahistët, nihilistët
Pikërisht në një çast të tillë rraskapitjeje, kur të gjitha kanalet e diplomacisë politike ishin bllokuar, ministri i Jashtëm i asaj kohe, Irfan Ljubijankiç, guxon të ndjekë një rrugë krejt të pazakontë, të ngjitej nga shkallët e pasme të diplomacisë.
Ministri boshnjak Lubijankiq ishte njëkohësisht kirurg cervikofacial, specialist i ORL-së, por mbi të gjitha, kompozitor i muzikës klasike dhe pianist. Ai dëshiron t’i drejtohet për herë të fundit, sipas mënyrës së tij, ndërgjegjes së Perëndimit: duke organizuar një koncert! Por jo një koncert dosido – një koncert që do ta copëtojë rrethimin; një përpjekje për ta arritur me muzikë atë që nuk mund të arrihej me armë! Kohë të vështira, kur çmenduria dhe gjenialiteti po shkriheshin me njëra-tjetrën…
Bilgin Sait, Elegjia që ndryshoi fatin e Sarajevës
Pa perënduar mirë dielli, po shkonim drejt një dhomëze që ngjante shumë me klasat tona imcake, ku dikur ishin vendosur, për herë të parë laboratorët e informatikës. (Ato qenë kthina të harruara: me pak dritë, disa ekrane rrotull dhe shumë kureshtje; oh, sa shumë!)
Gjithë sa ishim aty, filxhanat bojëtoke i mbushëm me kafe, pa sheqer, madje me tepri. Pastaj zumë vend përballë një bezeje të hirtë dhe pritëm. Z. Shaqirbej u shfaq në ekran pa asnjë vonesë; biles ca më herët. Edhe ai me një filxhan kafe para vetes. Të dyja palët e ndjemë se do të ishte një pasdite e gjatë… vështirë se shpëtonte kollaj profesori, nga kureshtja e gjithë atyre të rinjve që Bosnjën e shikonin, ndër të tjera, me sy zemre.
Një lumë pyetjesh u shtrua, derisa erdhi radha ime. Fola, si nën gjemba: “Pa mëdyshje, marrëveshja e Dayton-it ka një vlerë historike të pamohueshme. Megjithatë, druaj se ka qenë e lehtë për ju të negocionit në një kohë dhe në një tryezë ku, përveç të tjerash, e mangët ish drejtësia, në mos e vonuar tepër?!”
Ish-ambasadori i parë i Bosnjë-Hercegovinës në Kombet e Bashkuara, ish-përfaqësuesi i shtetit në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë, ish-Ministri i Jashtëm dhe nënshkruesi i Statutit të Romës që themeloi Gjykatën Penale Ndërkombëtare, pas një momenti reflektimi, vuri në dukje ndër të tjera: “Gjatë negociatave në Dayton, Presidenti Alija Izetbegoviq na paralajmëroi se pozicionet tona ishin të brishta. Pala tjetër po përdorte mjete dhe praktika joformale të ndikimit politik, të cilave ne, për arsye morale, institucionale dhe etike; nuk mund t’u përgjigjeshim me të njejtën monedhë. Ata, siç thoshte Alija, ata po luanin ‘chess under the table’ Ndërsa ne, i kishim qartësisht të përcaktuar kufijtë e moralit.” Pa dyshim, z. Shaqirbej nuk la pa përmendur gjithashtu pozitën aspak të favorshme në të cilën ndodhej delegacioni boshnjak, presionin e madh si dhe përplasjen e interesave ndërkombëtare sikundër edhe urgjencën për të negociuar, veçmas pas tragjedisë së Srebrenicës. Nën rreshta, ai nënkuptonte se diplomacia në kohë luftnash, ka qenë përherë në favor të të fortit, i cili, për ironi të fatit, rëndom qëllon të jetë, thuajse gjithnjë, okupatori, zaptuesi, terrorizuesi dhe pretenduesi për viktimë.
“Even from beyond the grave, there are victims singing the song of peace today. May their voices be in our minds and our hearts forever.”
—US President, Bill Clinton
Të mbrumësh në detin e urtnisë
Të nesërmen, Emirin e presin në ndërtesën e Presidencës për të diskutuar mbi zhvillimet e fundit. Kur hyn në zyrë, presidenti Izetbegoviq ndodhet në një takim me ministrin e Jashtëm dhe një oficer të lartë ushtarak. Me një lëvizje të qetë dore, presidenti i bën shenjë Emirit të ulet. Emiri ulet. Pas pak, presidenti u drejtohet bashkëbiseduesve: “Të bëjmë një pushim, zotërinj”. Pastaj mbështetet lehtë në karrigen e tij dhe kthen vështrimin nga Emiri:
– Po ju dëgjoj!
– Zoti President… Koncertin do të mund ta realizojmë ashtu siç dëshiruat… Dhe do të drejtohet nga dirigjenti i famshëm Zubin Mehta.
(Presidenti drejtohet në karrige, ngrihet pak nga vendi.)
– A është e sigurt?
– Po!
– Ky është lajmi më i mirë i këtyre ditëve, Emir!
– Por Mehta ka një kërkesë ndaj nesh!
– Çfarë kërkese?
– Në koncert dëshiron të interpretohet “Requiemi” i Mozartit! Pyesin nëse ka ndonjë pengesë?
(Emiri e vështron presidentin me shpresë).
– Pse të ketë pengesa?
– Mbase kanë menduar se, ngaqë jemi myslimanë, nuk do të donim të luhej… Fundja, “Requiemi” është një elegji mortore që katolikët e shkruajnë për të vdekurit.
(Emiri pret me ngulm një përgjigje negative nga presidenti. Pason një heshtje disa sekondëshe).
– Si fillonte “Requiemi” i Mozartit, e mban mend?
(Emiri nuk e kupton fill arsyen e pyetjes, por pa ngurruar fillon ta recitojë pjesën në anglisht:)
– “…grant them eternal rest, Lord, and let perpetual light shine on them”.
(Presidenti aprovon me një tundje të lehtë të kokës dhe nis ta recitojë vetë, me qetësi dhe siguri, përmendësh, në latinisht:
– “…requiem aeternam dona eis, Domine, et lux perpetua luceat eis”.
– Vetë ky koncert është një elegji, Emir… Nuk shoh asnjë pengesë në interpretimin e “Requiemit”. Përkundrazi, është një zgjedhje e goditur, përputhet me shpirtin e këtij qyteti.
(Emiri, përkul kokën që të mos i duket zhgënjimi, dhe me përmbajtje, paksa i përhumbur thotë:)
– Si të dëshironi, zoti President… Atëherë, pa humbur kohë, le të fillojmë me përgatitjet!
Vetëm se, Emir, kam edhe unë një kërkesë për ty!
Emiri ndalet dhe pret me vëmendje, i shtangur nga kureshtja. Presidenti ia thotë me vetëm një fjali. Sytë e kaltër të dirigjentit të ri hapen si të goditur nga rrufeja. Ai nuk mund t’u besojë veshëve. Presidenti sapo i kishte bërë një kërkesë që as do t’i kishte shkuar ndonjëherë në mendje… dhe që, ndoshta, s’duhej të vinte kurrë nga ai.
Dirigjenti i ri, pa rrugëdalje, i pafuqishëm përballë autoritetit dhe situatës, e pranon edhe këtë kërkesë. Anise krejtësisht i rrënuar, megjithatë nuk e jep veten aspak. Përshëndet me një salutë ushtarake dhe largohet.
Bilgin Sait,Elegjia që ndryshoi fatin e Sarajevës
Alija Izetbegoviq ose filozofi burrështetas, i mbrumur me parime tejet të nalta, si asnjë tjetër; i cili, me besim dhe vendosmëri morale të pacen u vu në mbrojtje të popullit dhe atdheut, në mes të një lufte që dukej sikur nuk po mbaronte kurrë, mu përballë indiferencës perëndimore. Si farkëtar i mendimit të Epërm, Izetbegoviqi dallohej lehtësisht për Urtninë e Përtejme; fisnikëri e pashoqe kjo, e cila i shërbeu si mburojë prej ari sidomos përgjatë viteve të njoma që i la nëpër burgjet e Jugosllavisë dhe gjatë viteve skëterrë kaluar nën rrethimin zaptues e gjakatar të Serbisë. Ai, endësi i fjlaës dhe hartuesi i diskursit të ri politik e filozofik në Ballkan e matanë, si epitomë e moralit dhe dinjitetit, i riktheu lavdinë jetës, luftës, vdekjes dhe përpjekjes, si rrallë kush ndën ato vise të pluhnosura prej harresës, varfnisë e amullisë mendore.
Alija, anise shumë mote i gjallëroj në burg për t’i jetuar nga afër vitet e rrethimit të Sarajevës në një botë që ish përbetuar se gjenocidi s’do të ndodhte më, asnjëherë nuk u lëshua në hilenë e egosë as u ligështua në kacafytje me marazin e zullumit. Izetbegoviqi, në gjurmët e Drejtësisë Hyjnore, madje ndërmendte gjithë të gjallët se lufta e vogël që solli një Paqe të sforcuar, i paraprinte luftës së madhe që njeriu shtrëngohet ta kapërcejë me egon e vet.
Lehtësia e admirueshme e ‘Shpirtit Boshnjak’
Një nga detajet me “fuqi bërthamore” të kësaj historie të vërtetë është pikërisht historia e tramvajit të kuq që kalonte përmes zemrës së Sarajevës, i cili qe bombarduar nga forcat serbe qysh në fillim të luftës dhe pati mbetur “i vdekur” si vetë qyteti.
Por pikërisht në atë takimin e parë sekret, ku u mblodhën presidenti Izetbegoviq, Ljubijankiq dhe dirigjenti Emir Nuhanoviq, u planifikua ringjallja e tramvajit të kuq; që në pamje të parë mund të tingëllonte si çmenduri.
Vetëm për këtë koncert u krijua një njësi e posaçme.
Nën breshërinë e plumbave, nëpër rrugët e rrënuara dhe në mungesë ekstreme të pothuaj çdo gjëje, ATA punuan me javë të tëra për të riparuar vagonët e dëmtuar. Qe një operacion i heshtur, fare i ngjashëm me një film lufte, por ama mision i vërtetë gjer në dhimbje.
Dhe ata ia dolën. Vagonët u riparuan, pjesët u siguruan, dhe më në fund, tramvaji u bë funksional sërish, fiks deri në ditën e koncertit. Jo thjesht si mjet transporti, por si një nishan për ta mbajtur frymën gjallë. Sepse gjatë ditëve të zymta të rrethimit, banorët e Sarajevës, pa zë e pa bujë, besonin se: “Nëse tramvaji i kuq fillon të ecë, do të thotë se lufta ka marrë fund.”
Dhe Alija, kështu e quajmë ne në Ballkan, me dashuri dhe përulësi, donte pikërisht këtë: t’i jepte popullit të vet shenja që shpresa është ende gjallë. Siç ju thashë: këto janë kohë ku mendja endet në kufijtë e çmendurisë dhe mu aty, mes dritës dhe errësirës, lind gjenialiteti që mund të shpëtojë disi një qytet…
Bilgin Sait, Elegjia që ndryshoi fatin e Sarajevës
As brutaliteti i një pushteti gjakatar, as heshtja turpëruese e një bote që i pa të gjitha dhe sërish mbeti memece kur tragjedia e Bosnjës mbërtheu faqet të tëra historie, nuk i rrënuan përpjekjet në kërkim të Paqes dhe Lirisë të Alija Izetbegoviqit – ndryshe i njohur si lexuesi i pasionuar i Dostojevskit, Tolstojit, Kantit e Bergsonit. Lehtësia e admirueshme e qenies së tij – ajo qetësi e brendshme, thuajse eterike, dukej sikur qëndronte pikërisht tek çiltërsia me të cilën Alija i përbrendësonte realitetet dhe të Përtejmën, ashtu si edhe tek aftësia e tij për t’i qëmtuar hollësitë e kuptueshmërisë së ngurtë, e cila, më parë, kishte ushqyer psikozat mbi Tjetrin e shtrembëruar.
Në shpalosjen njëkohësisht shpirtërore dhe politike të pikëpamjeve të tij, Izetbegoviqi e perceptonte Bosnjën si djepin ku ndërveprimi mes Lindjes dhe Perëndimit ishte rrënjosur ndër shekuj, duke formësuar atë që ai e quante ndryshe si “shpirti boshnjak”. Dikur, Izetbegoviq thoshte se tipari më qenësor i këtij shpirti është toleranca – pra, aftësia e rrallë e këtij populli për të bashkëjetuar me njerëz që dallojnë prej njëri-tjetrit. Madje, edhe pse kishin kaluar përmes ferrit, boshnjakët, megjithatë, siç theksonte Alija, arritën ta ruajnë gjykimin e kthjellët e të mbeteshin njerëz normal – e vërtetë kjo që germëzohet edhe sot, në nurin e pasosur të atij vendi.
Ta shikosh vdekjen në sy dhe të mos kesh frikë
Në fakt, kjo ishte ajo që e shqetësonte më shumë edhe komandantin e Forcave të Paqes: vendi ku presidenti dëshironte të mbahej koncerti, Biblioteka Kombëtare, Viječnica.
Ajo bibliotekë që, më 25 gusht 1992, u dogj për tri ditë me radhë nga bombardimet me predha të artilerisë serbe, sulme të cilat do digjnin e shkatërronin çdo gjë që ishte e kishte brenda.
Mbi dy milionë libra dhe dokumente, një pasuri e pafundme kulturore, u shkrinë në flakë, u bënë hi, ndërsa ndërtesa historike, simbol i kulturës dhe qytetërimit të Sarajevës, u shndërrua në një grumbull të pashpresë gërmadhash.. Jo vetëm që nuk mund të mbahej koncert, por aty nuk kishte vend as për të hedhur një hap. Kupola e saj prej xhami ishte thyer dhe godinës tashmë i ishte zhveshur çdo mbrojtjeje, ajo ish kthyer në një shënjestër të hapur për snajperistët.
Por Aliu duke zgjedhur pikërisht këtë vend, kishte dy qëllime të qarta: t’i thoshte popullit të tij “Ne nuk kemi frikë!” dhe në të njëjtën kohë, Perëndimit t’i tregonte se si digjet e shkatërrohet një qytetërim dhe si ringjallet ai sërish me art dhe dinjitet – si përgjigje ndaj shkatërrimit.
Për 15 ditë me radhë, Emiri së bashku me muzikantët dhe vullnetarë të mbledhur nga rrethinat, pastruan bibliotekën nga rrënojat me karroca dore. Duart që më parë mbanin violinën, klarinetën, çelësat e pianos tani spastronin gurë të djegur, tulla të shembura dhe copa të thyera të një qytetërimi të përvëluar.
Pas dy javë pastrimesh, arritën të ndërtojnë një platformë prej druri, pikërisht në mes të bibliotekës, e cila do të shërbente si skenë për koncertin. Vetëm se e gjithë kjo punë u bë në mes të natës, kur snajperët flinin dhe qyteti merrte pak frymë. Sepse edhe për të pastruar rrënojat, në Sarajevën e rrethuar, duhej të luftoje me frikën dhe vdekjen.
Bilgin Sait, Elegjia që ndryshoi fatin e Sarajevës
Lufta në Bosnje duhej të kishte nisur ende pa zbritur shpirti im në këtë botë. Dro, në konakun tonë, asokohe, askush s’e dinte e as e kuptonte se ç’çorbë po gatuanin burrat mendjendryshur nëpër zyrat që, rrezik, mbanin erë lagështie e rakie, nëpër atë Beogradin e ndërtuar hijshëm me djersën e minatorëve, mushkëritë e të cilëve i kishin plandosur pluhnat e xeheroreve.
Orteku i padrejtësive tashmë kishte marrë dhenë, ndonëse shumë njerëz qenë ende të përgjumur. Pak mund t’i dallonin ato grimca paralajmëruese të stuhive që po përgatiteshin të përpinin gjithçka që do t’u dilte para.
Alija Izetbegoviq, praruesi i Fjalës dhe i Mendimit, dukej sikur kishte shijuar një vdekje para se të përballej me rrezikun për ta takuar sërish vdekjen.
Pa rëndesën e komplekseve, me një kredo të dallueshme, mbështjellë fort nga përvojat që e kishin kalitur qysh në vitet e hershme të rinisë, Ai, i çliruar nga rrogozi i izmave pa shije, i ujitur me dijet e harruara, amanetet e munguara dhe Besatimet e Premtuara; asaj copëze Toke që do të ngjante veç me një mjerim; ia fali bojën e dinjitetit me aq fisnikëri, deri në amshim.
Njohësi i mangësive të veta deri në përunjësi; dashuronjësi i Lirisë dhe i së Bukurës deri në pafundësi, për aq sa frymoj, dëftoj se Njeriu mbetet Njeri si në paqe, ashtu edhe në stuhi; për sa e njeh dhe e kërkon Veten e tij.
“Guximi i gruas boshnjake, forca dhe krenaria e saj, ishin ndër faktorët vendimtarë në luftën e Bosnjës dhe të popullit të saj për mbijetesë.”
I.
— në kujtim të nanës,
Hiba Izetbegoviq,
Gruas që vaditi farat e Mirësisë,
Gruas që pati shtruar sexhaden e diturisë në krahnorin e Alisë. /revistashenja
