Nga fjalët e brishta dhe urtësitë e Shafi’i-ut [Allahu e mëshiroftë]:
Shafi’iu koleksionoi dituri në fikh, në logjistikë, pedagogji, urtësi, elokuencë dhe retorikë. Kjo gjë na nxit që t’i vështrojmë me ëndje citatet dhe kumtimet e tij.
Le të përmendim disa prej thënieve të imam Shafi’iut [Allahu e mëshiroftë]:
Imam Shafi’iu [Allahu e mëshiroftë] ka thënë: “Pas kryerjes së obligimeve (fetare) nuk ka gjë më të mirë sesa kërkimi i diturisë”. Dikush i tha: “As xhihadi në rrugë të Allahut”. Ai tha: “As xhihadi në rrugë të Allahut të Lavdishëm dhe të Lartmadhërishëm,”
Ibn Ujejne [Allahu e mëshiroftë], transmeton në adresë të Shafi’iut, se ai ka thënë: “Askujt nuk i është dhënë në dynja më mirë sesa profetësia. Pas profetësisë, askujt nuk i është dhënë gjë më e mirë sesa nxënia e diturisë. Në Amshim askujt nuk i jepet më mirë se mëshira”. Ibn Ujejne [Allahu e mëshiroftë] aludon këtu, se nxënia e diturisë është rruga për njohjen e udhëzimeve që sollën profetët [a.s].
Rabi’a ibn Sulejmani transmeton, se Shafi’iu [Allahu e mëshiroftë] ka thënë: “Polemika në dituri e vrazhdëson zemrën dhe trashëgon akumulimin e urrejtjes”
Shafi’iu [Allahu e mëshiroftë] e urrente polemikën dhe konfliktin, gjë që në fakt e shohim se përdoret vërtet shumë midis nxënësve të dijes, prandaj ata hyjnë në një konflikt të ashpër opinionesh me njëri-tjetrin në sa e sa çështje, polemizojnë, debatojnë dhe interesimi i gjithsecilit prej tyre konsiston në faktin, se kush e kush të sjellë argumentin e tij dhe të triumfojë mbi tjetrin. Të shumta janë paralogjizmat dhe çështjet pa fryt, që zënë vend në kuvendimet e tilla. Mbi këtë Shafi’iu [Allahu e mëshiroftë] ka thënë: “Ta poshtërosh diturinë, do të thotë të hysh në debat me këdo që debaton me ty dhe të futesh në polemikë me këdo që të polemizon”; dhe kjo ndodh, sepse nxënësi i diturisë duhet ta nderojë dhe mbrojë veten nga të zhyturit në shumë çështje.
Ebu Theuri [Allahu e mëshiroftë] ka thënë: “I thashë Shafi’i-ut: Bëj një përpilim mbi “irxhanë- (përjashtimi i punës nga përkufizimi i imanit)”. Tha: “Lëre fare këtë”. Dukej se ai u tregua kritik ndaj fjalëve (që i thashë)”, pasi ai ndjeu, se këto çështje nuk kanë objektiv të tyre diturinë, që afron tek Allahu i Lartësuar.
Megjithatë, Rabi’a në adresë të Shafi’i-ut ka transmetuar fjalën e tij: “Nëse do doja që të përpiloja një libër në kundërpërgjigje të çdo personi, me të cilin kam pasur debat, do e bëja, por debati nuk përbën interes për mua dhe nuk dua që të bëhem pjesë sado e paktë e tij (debatit)”.
Dhehebiu [Allahu e mëshiroftë] thotë: “Ky personalitet i dëlirë i Shafi’iut, gëzon autenticitet muteuatir (të transmetuar nga më se dhjetë transmetues të besueshëm për çdo shtresë transmetuesish)”.
Gjithsesi Shafi’iu për çështje me interes madhor ka debatuar dhe këtë e ka bërë me fjalë të numëruara dhe kategorike. Lidhur me këtë mund të përmendim rastin e mëposhtëm:
“Një person nga banorët e Balkhit e pyeti Shafi’iun, lidhur me imanin (besimin) dhe Shafi’iu i tha atij: “Ti çfarë thua për të?” Personi tha: “Unë them se imani është fjalë”. Shafi`iu tha: “Nga ku e thua këtë (ç’argument ke)?” Tha: “Nga fjala e Allahut të Lartësuar: “Ata që besuan dhe bënë vepra të mira”, ku lidhëza “dhe” përbën një artikulim ndarës midis “imanit-besimit” dhe “veprës”. Kësisoj “imani-besimi” është fjalë dhe veprat janë dispozitat e tij”. Shafi’iu i tha: “Ti e konsideron lidhëzën “dhe” artikulim ndarës”. Tha: Po. (Shafi’iu) I tha: “Kështu i bie që ti po adhuron dy hyjni; një hyjni në lindje dhe një hyjni në perëndim; sepse Allahu i Lartësuar ka thënë: “Zoti i dy lindjeve dhe Zoti i dy perëndimeve”. Personi u zemërua dhe tha: “Lavdia i qoftë Allahut! A po më konsideron idhujtar”?! Shafi’iu i tha: “Përkundrazi, ti e konsiderove veten tënde të tillë”. Personi tha: “E si?!” Shafi`iu i tha: “Përmes pretendimit tënd se lidhëza “dhe” është artikulim ndarës”. Personi tha: “Kërkoj falje prej Allahut lidhur me sa thashë, pasi unë një Zot të Vetëm adhuroj e kurrsesi tjetër veç Tij. Pas ditës së sotme nuk them më se lidhëza “dhe” është një artikulim ndarës, por them: Imani (besimi) është fjalë dhe punë, shtohet dhe pakësohet”.
Disiplina e debatit tek Shafi’iu [Allahu e mëshiroftë):
Shafi’iu [Allahu e mëshiroftë] thotë: “Nuk kam debatuar me askënd me synimin për të triumfuar, por e kam bërë këtë, vetëm kur kam parë se kjo është e drejtë”.
Gjithashtu ka thënë: “Asnjëherë nuk kam debatuar me askënd, përveçse në trajtë këshillimi”.
Kush mund ta arrijë këtë nivel? Një gjë e tillë na kujton me një tjetër thënie të Shafi’i-ut [Allahu e mëshiroftë], ku ai thotë: “Do doja shumë, që mbarë krijesat ta mësonin këtë libër (nënkupton librin e tij) dhe ai të më adresohej mua (si vepër e imja)”.
Shafi’iu e percepton mirë natyrën e shpirtit njerëzor, realitetin e dhënies së njeriut pas vetvetes dhe mburrjen e shumë prej njerëzve me diturinë, ashtu siç mburren me dynjallëkun e tyre, me mallin dhe dominimin, duke synuar të fitojnë sa më shumë admirues dhe pasues. Një gjë e tillë vërehet sidomos në arenat e konfliktit, polemikës dhe thashethemeve. Shafi’iu i thoshte haptazi këto kumtime, me qëllim që ta sqaronte programin dhe metodologjinë e tij dhe t’i edukonte me të, ata që e rrethonin.
Shafi’iu po kështu thotë: “Sa herë që kam hyrë në debat me dikë, kam dashur për të që të arrijë sukses, mbarësi dhe përkrahje si dhe (kam dëshiruar që debatuesi im) ta ketë në anën e tij përkujdesjen e Allahut dhe mbrojtjen e Tij. Në debatin që kam bërë me dikë, nuk jam shqetësuar nëse Allahu e ka sqaruar të vërtetën nëpërmjet gjuhës time apo gjuhës së tij”.
Pikërisht ky është modeli e morali i lartë dhe i arrirë, me të cilin lipset të krenohemi deri në Kiamet, si dhe ta bëjmë atë modelin tonë, kur bisedojmë me njerëzit, si në përhapjen e diturisë ashtu edhe në debatet tona me personat, me të cilët ndajmë këndvështrime të ndryshme. Opozitarin tonë nuk duhet ta përzëmë, as ta fusim në një qoshe, as të kemi bindjen se duke ia vështirësuar çështjen atij, do arrijmë tek e vërteta, pasi objektivi i debatit konstruktiv është apelimi dhe jo triumfi.
Tregohet se një person kishte hyrë në debat me Daud el Esfahanin dhe kur erdhi debati në një çështje të caktuar, ky person i tha El Esfahanit: “Po qe se ke thënë kështu, atëherë ke rënë në kufër, ‘Elhamdu li Lahi-falënderuar qoftë Allahu’. El Esfahani i tha: Si po e falënderon Allahun për rënien në kufër të një muslimani?! Të mjaftonte të thoshe: ‘La haule ue la kuvete ile bi Lahi-Gjendja dhe fuqia nuk ndryshojnë vetëm se falë Allahut’; ose ‘Inna li Lahi ue inne ilejhi raxhi’un-Realisht të Allahut jemi dhe tek Ai kthehemi’. Ndërsa ‘hamdi-falënderimi’ thuhet atëherë kur një mirësi e përfiton rishtazi. Si pra po e falënderon Allahun për rënien e një muslimani në kufër?!
Shafi’iu asnjëherë nuk pretendonte në mënyrë kategorike, se vetëm mendimi i tij ishte korrekt. Përkundrazi ai mbi këtë çështje është pozicionuar me fjalën e tij të famshme, që u kthye në një ligj për debatuesit, të paktën në aspektin teorik, pasi në atë praktik realiteti që dëshmojmë është më larg sa s’ka. Në këtë citat të artë të tij ai thotë: “Fjala ime është korrekte, por mund të jetë edhe e gabuar, ndërsa fjala e tjetërkujt është e gabuar, por mund të jetë edhe korrekte”.
Urtësia në fjalë përbën një parim historik, që të paktën në aspektin teorik është shndërruar në një hit të sa e sa personave, por aspektin praktik do shikojmë, se shumica e admiruesve veprojnë në kundërshtim me këtij parim të debatit. Kundërshtimi konsiston në realitetin, se këta njerëz e shohin fjalën e tyre korrekte dhe pa asnjë mundësi për të qenë e gabuar, ndërsa fjalën e të tjerëve veç tyre e shohin të gabuar dhe pa asnjë mundësi për të qenë korrekte.
Transmetohet se imam Ahmed ibn Hanbeli prezantoi tek kuvendi i leksioneve të Sufjan ibn Ujejnes në Meke dhe iu drejtua Is’hak ibn Raheuejhit, të cilin në Kharasan e konsideronin prej fakihëve (dijetarëve të direktivave juridike fetare), të cilit i tha: “Ngrihu të të tregoj një burrë, që sytë e tu s’ia kanë parë shokun. E mori për dore, derisa erdhën tek kuvendi ku jepte leksion Shafi’iu. U ulën dhe biseduan pak. Pastaj Is’haku i tha: “Hajde të shkojmë tek burri, që sytë e tu s’ia kanë parë shokun”. Ahmedi i tha: “Ky është Shafi’iu”. Is’haku u zemërua dhe i tha Ahmedit: “A na ngrite nga një burrë që thotë “Ka thënë Zuhriu”?! Në fakt ajo që imagjinova, ishte se do na dërgoje tek një burrë si Zuhriu ose të përafërt me të, kurse ti na solle tek ky djalosh”. Ahmedi ia ktheu Is’hakut: Dëgjoje me vëmendje dhe mëso prej tij! Sytë e tu nuk kanë parë si ai… Is’haku hyri në një debat me Shafi’i-un, debat ky që rrodhi rreth çështjes së banesave të Medines. Shafi’iu argumentohej me fjalën e të Dërguarit të Allahut, ndërsa Is’haku thoshte: ‘Ka thënë filani, nga filani’. Ndërkaq Shafi’iu [Allahu e mëshiroftë] tha: “Do ishte më e denjë për ty të ishe në një tjetër vend e jo në këtë. Unë të them: ‘Ka thënë i Dërguari i Allahut [a.s.]’, – dhe ti më thua: ‘Ka thënë filani, nga filani’?!”. Is’haku vështroi nga ata që kishte me vete dhe u foli atyre në zhargonin (gjuhën profesionale) të tij, që Shafi’iu nuk e kuptonte, duke u thënë një thënie, kuptimi i së cilës ishte: “Ky pra është një njeri i shkolluar”. Shafi’iu e kuptoi se fjalët bartnin atë që bartnin, por refuzoi të reagonte. Kur Is’haku meditoi mbi fjalët e Shafi’i-ut, u pikëllua pa masë dhe tha: “Kur meditova mbi atë çfarë tha Shafi’iu, mësova se ai di atë që ne na mungon… Is’haku u kthye në medhhebin (shkollën juridike) e Shafi’iut”.
Fanatizmi pas kumtimeve është argumenti më i madh që disponojnë personat, të cilët nuk e marrin për bazë argumentin e opozitarit të tyre. Njerëzit e tillë nuk e vlerësojnë mendimin e kundërshtarit të tyre në atë masë sa ç`vlersojnë fanatizmin dhe kapjen pas thënies apo kumtimit, që u është bërë hiti i veshëve të tyre dhe i ka pllakosur mendjet e tyre. Po kështu njëanshmëria apo medhhebizmi (fanatizmi pas një shkolle të caktuar juridike fetare), është një preokupim, ku strehohet një person që nuk i analizon me kujdes argumentet.
Dijetari nuk mund të rrijë neutral, pasi neutraliteti i tij konsiderohet luhatje dhe dyshim. Dijetari nuk anon tek një gjë dhe nuk merr për bazë një tjetër, përveçse bazuar në argumente dhe fakte hyjnore të ardhura nga Allahu i Lartësuar. Tek personi që nuk është dijetar, ndodh që një çështje e caktuar të konsiderohet nga gjërat kategorike, të cilat nuk kanë nevojë të analizohen dhe as të mendohen, porse e njëjta çështje tek dijetari mund të konsiderohet si e gabuar, ose si çështje mbi të cilën duhet analizuar dhe menduar mirë, ose në rastin më të mirë të mundshëm si çështje që është korrekte, por që supozimet për të qenë e gabuar janë evidente. Prej këtu Harmele [Allahu e mëshiroftë] thotë, se Shafi’iu u thoshte atyre: “Nëse arsyet tuaja nuk i pranojnë ato që u thashë dhe nuk sjellin dëshmi për to, si dhe nuk i shikojnë si të vërteta pasi arsyet janë të destinuara ta pranojnë të vërtetën”.
Shumë prej nxënësve të dijes, kur bien ndesh me këndvështrimet e një personi tjetër, nxitojnë ta cenojnë atë, pastaj ta braktisin, madje shkojnë edhe më tej, aq sa ndoshta dëshirojnë që ai ta pësojë sa më keq, ose që ai t’i ekspozohet një demaskimi apo skandali në çështjen e diturisë, fesë dhe dynjasë së tij. Ata arrijnë deri këtu, vetëm e vetëm që të shfryjnë dufin dhe mllefin e zemrës së tyre, që kanë akumuluar kundër këtij personi. S’ka dyshim, se kjo gjë vjen si pasojë e paragjykimit, mendimit të keq, horizonteve të ngushta dhe mangësive fetare të këtyre personave.
Tregohet se një herë Shafi’i-ut iu bë e ditur, se një person lutej në sexhde kundër tij duke thënë: “O Allahu ynë, bëj që të vdesë Shafi’iu, që kështu të mos shuhet medhhebi (shkolla juridike) e Malikut! Shafi’iu [Allahu e mëshiroftë] tha:
Dëshirojnë ca persona që unë të vdes,
E n’ë vdeksha, kjo është një rrugë,
Që s’jam i vetmi që në të do ec,
Thuaji atij që aspiron ndryshe nga ç`shkoi,
Përgatitu për tjetër syresh, e sikur ta dinin,
Dhe ata e dinë, n’u vleftë ajo dituri?!,
N’ë vdeksha, nuk do më bëjë asnjë dobi,
Lutësi në favorin tim për përjetësi.
Shafi’iu [Allahu e mëshiroftë] thotë: “Kur i qeshesh një personi për gabimin e tij, kjo ia përforcon atij mendimin në zemër sikur është në rregull”; pra nëse personi ndjen, se ti po tallesh me të, se po e zhvlerëson atë dhe po e cenon personalitetin e tij, në brendinë e personit krijohet ndjesia, e cila e shtyn atë të kapet fort pas asaj që thotë, të insistojë dhe t’i përforcohet në zemër sikur ai është në rregull, teksa ai në fakt ka rënë në gabim.
Shafi’iu [Allahu e mëshiroftë] ishte eksperti i ilaçeve të shpirtrave, dijetar i shumë prej shtigjeve të tyre dhe ai e shfrytëzonte diçka të tillë për t’i thirrur njerëzit tek Allahu dhe për t’u përçuar atyre diturinë.
Është fakt, se fryma e dialogut objektiv, serioz dhe konstruktiv, i cili ka për qëllim arritjen tek e vërteta dhe jo triumfin e egos, ka nevojë për konsolidim dhe mbështetje.
Këto janë vlerat dhe standardet tona fondamentale të bashkëbisedimit, të cilat na shfaqen përmes një burri, që ishte lider i mendimit fondamental islam. Ai e konsolidoi këtë mendim me fjalën dhe veprën e tij, duke e bërë këtë shumë më parë se dialogu apo bashkëbisedimi të shndërrohet në një gjuhë globale, që shpaloset si e tillë në tubimet mbarëbotërore. Ne myslimanët kemi nevojë për këtë gjuhë më shumë se të tjerët, pasi ne sot nuk posedojmë potenciale materiale të konsiderueshme në raport me të tjerët, por posedojmë vërtetësinë dhe e vërteta shfaqet në fakt përmes rrugës së dialogut të zhvilluar me gjuhën e gjakftohtësisë, me metodologji të arrira dhe me argument kumbues për veshët e njerëzve. Nëse e humbasim dialogun, pasi e humbëm potencialin material, atëherë ç`gjë tjetër na mbetet?!
Në fakt unë do t’iu propozoja seriozisht shkollave, fondacioneve shkencore dhe kulturore si dhe qendrave edukative: të angazhohen në ushtrimin e të rinjve tanë në gjuhën e dialogut dhe metodologjitë e tij, në disiplinën e debatit, mënyrën e kuptimit të të tjerëve dhe reagimit ndaj tyre, si dhe do ftoja në përgatitjen e librave, shiritave dhe mjete pedagogjike për sa në fjalë. Sot dialogu është transformuar në britmë, zhurmë, gërthitje, sharje dhe kanosje. Nëse kjo do ishte gjuha e dialogut dhe këtu do qëndronte argumenti, atëherë kjo do ishte më e denjë për të paditurit sesa për dijetarët, por s’ka dyshim se një gjë e tillë përbën një lloj gremisje morale, shkencore dhe praktike, që nxjerr si detyrë për pedagogët, dijetarët dhe thirrësit e sinqertë e të interesuar në çështjen e këtij kombi, ta kapin situatën.
Në këtë kornizë do doja të sillja një fjalë të Ibn Xheuzit [Allahu e mëshiroftë], që ka të bëjë me çështjen e dialogut dhe debatit midis fakihëve (dijetarëve të dispozitave juridike fetare) dhe nxënësve të dijes. Ai mbi këtë thotë: “Kam parë një grup prej aderuesve tek dijetarët, të sillen me praktikën e masës së rëndomë, ashtu që kur hanbeliu (ndjekësi i shkollës juridike fetare të imam Ahmed ibn Hanbelit) falej [imam] në xhaminë e shafi’iut (ndjekësit të akademisë juridike fetare të imam Shafi’i-ut) dhe nuk e thoshte me zë “Besmelen-Bismi Lahi Rrahmani Rrahim”, Shafi’iu zemërohej. Po kështu kur falej shafi’iu në xhaminë e hanbeliut dhe e thoshte atë me zë, hanbeliu zemërohej. Ndërkohë dihet mirë, se kjo çështje është objekt ixhtihadi (çështje jokategorike, ku dijetarët kanë lëvruar opinionet e tyre) dhe të treguarit fanatik në të është thjesht çështje tekash personale, që shkenca i refuzon.
Ebul Uefe ibn Akili [Allahu e mëshiroftë] ka thënë: “I kam vërejtur njerëzit dhe kam parë se ata nuk garanin për zullum dhe këtë e bënin vetëm pamundësia. Nuk e kam fjalën për masën e gjerë, por për dijetarët. Hanbelitë i kishin duart e lira në ditët e Ebu Jusufit dhe kësisoj ata dominonin padrejtësisht mbi shafi’itë në çështjet sekondare. Puna shkonte deri aty, saqë ata nuk i linin shafi’itë as ta thoshin me zë “Besmelen-Bismi Lahi Rrahmani Rrahim” dhe as të bënin Duanë e Kunutit, në një kohë që kjo është vetëm një çështje ixhtihadije (çështje jokategorike, ku dijetarët kanë lëvruar opinionet e tyre). Kur erdhën ditët e ristrukturimit, Ibn Jusufi vdiq dhe fuqia e hanbelive ra. Shafi’itë ngritën krye mbi ta ashtu siç ngrenë krye pushtetarët e padrejtë, saqë treguan gatishmëri t’i burgosnin masën e gjerë të hanbelive e lënduan se ishin shpifës dhe fukahatë (dijetarët e direktivave fetare) hanbeli i lënduan se kishin rënë në antropomorfizëm të Zotit (përngjasim të Zotit me njeriun) dhe këtë të fundit ata e shikonin si defekt tek hanbelitë, ngaqë ata i pohonin të gjitha emrat dhe atributet hyjnore. (Ebul Eale ibn Akili) Tha: Mendova mbi çështjen e të dy grupeve dhe gjeta se tek ata nuk funksionin disiplinat e diturisë, a thua se kjo ishte prej veprimeve të ushtarëve, të cilët patrullojnë në shtetin e tyre dhe kur janë pa punë u qepen xhamive”.
Kjo thënie më kujton me një citat të famshëm, i cili thotë: “Moralet vërtet të mira shfaqen në kohë dominimi”, pra, për shembull, kur një person është i varfër në dynjallëkun e tij, shtiret si asket dhe braktisës i dynjasë, por ky s’është veçse asketizmi i një personi, që u përpoq me mish e me shpirt ta arrinte dynjanë, por ajo refuzoi t’i jepej”.
Por, siç kanë thënë: “Nuk është filani asket… Asket është Umer ibn Abdulazizi, të cilit iu dha dynjaja, ndërsa ai e refuzoi”.
Autor: Selman Aude
Përktheu: Elmaz Fida
