Një skaner mbi atë çfarë duhet të ndryshojë drejt të menduarit thelbësisht islam
Një nga problemet më të thella të realitetit fetar bashkëkohor është kriza e autoritetit dhe besueshmërisë së asaj që quhet “elitë fetare”.
——-
Kjo krizë nuk lind nga refuzimi i fesë, por nga shqetësimi i sinqertë se feja, dhe veçanërisht Kurani, nuk po trajtohet më si boshti qendror i jetës shoqërore dhe morale, por si pronë ekskluzive e një grupi të kufizuar njerëzish. Kurani, në thelb, nuk iu shpall një klase klerikësh, por një komuniteti të tërë që thirret të mendojë, të reflektojë dhe të veprojë.
Autoriteti fetar, që tradicionalisht është mishëruar te hoxhallarët, sot përballet me tre kriza themelore.
》Së pari, ekziston një krizë dijesh. Një pjesë e konsiderueshme e predikuesve nuk zotërojnë formimin intelektual të nevojshëm për t’u përballur me pyetjet e epokës moderne: marrëdhënien mes fesë dhe arsyes, fesë dhe shtetit, etikës dhe shkencës, traditës dhe ndryshimit. Diskursi fetar shpesh mbetet moralizues, emocional ose ritual, pa thellësi hermeneutike dhe pa analizë kritike.
》Së dyti, edhe aty ku ekziston dija, mungon infrastruktura. Varfëria ekonomike dhe mungesa e burimeve njerëzore e kthejnë dijetarin në një figurë të izoluar, pa mundësi për kërkim shkencor, botime serioze apo ndërtim institucionesh. Në filozofinë islame, dija nuk është thjesht akt individual, por proces kolektiv që kërkon mbështetje materiale dhe institucionale.
》Së treti, një pjesë e elitës fetare vuan nga mungesa e pavarësisë (së plotë). Varësia nga “struktura” ose ideologji të largëta për realitetin tonë e deformon diskursin fetar dhe e largon atë nga realiteti shoqëror vendas. Kur mendimi fetar importohet pa filtrin kritik, ai shndërrohet në ideologji të huaj, jo në udhëzim të gjallë kuranor. Si pasojë, shumë pak figura fetare arrijnë të jenë realisht të lira në mendim dhe përgjegjësi.
Në kontrast me këtë dobësi, elita ekonomike që identifikohet si fetare ka njohur një zhvillim të madh që nga vitet ’90. Kjo elitë ka ndërtuar biznese, pasuri dhe ndikim material. Megjithatë, problemi qëndron në faktin se ky zhvillim nuk është shoqëruar me një vizion fetar ose intelektual.
Kjo elitë e njeh mirë logjikën e tregut, por jo logjikën e fesë si projekt qytetërues. Kontributi i saj fetar shpesh reduktohet në bamirësi sporadike, iftare apo lëmosha, të shkëputura nga një strategji më e gjerë kulturore dhe arsimore. Pa dije fetare dhe pa vizion, pasuria mbetet neutrale, madje ndonjëherë pasive ndaj deformimit të fesë.
Në traditën islame, pasuria ka qenë gjithmonë mjet për ndërtimin e dijes, institucioneve dhe qytetërimit. Sot, mungesa e këtij vetëdijësimi e bën elitën ekonomike më shumë vëzhguese sesa aktore reale në jetën fetare.
Një tjetër problem thelbësor është dobësia e elitës së mendimit. Intelektualët fetarë janë të paktë, të fragmentuar dhe kryesisht individualë. Ata mungojnë në hapësirën publike si forcë e organizuar dhe transformuese.
Nuk kemi universitete që prodhojnë elita të qëndrueshme fetare, as qendra kërkimore që ndërtojnë mendim kritik islam, as media serioze që formësojnë opinionin publik në mënyrë të qëndrueshme. Frika nga angazhimi, nga organizimi apo nga përballja me pushtetin politik dhe kulturor e ka reduktuar mendimin fetar në përpjekje të izoluara. Pa organizim, mendimi mbetet zë i dobët; pa institucione, ideja vdes me individin.
Në këtë kontekst, merr kuptim të thellë paralajmërimi profetik se do të vijë një kohë kur besimtarët do të jenë të shumtë në numër, por pa peshë reale në histori, si shkuma e detit. Problemi nuk është mungesa e njerëzve fetarë, por mungesa e vetëdijes, dijes, guximit dhe vizionit.
Kur feja reduktohet në ritual, bamirësi emocionale ose identitet kulturor, ajo humbet fuqinë e saj transformuese. Kur Kurani nuk lexohet si projekt etik, shoqëror dhe intelektual, por vetëm si tekst ceremonial, ai pushon së qeni udhërrëfyes.
Kriza e elitës fetare nuk është problem i një grupi të caktuar, por pasqyrë e një përgjegjësie kolektive të braktisur. Pa një elitë fetare të ditur dhe të pavarur, pa një elitë ekonomike me vizion shpirtëror dhe pa një elitë intelektuale të organizuar, feja mbetet në margjinat e jetës shoqërore. Marrja serioze e Kuranit kërkon çlirimin e tij nga monopoli i interpretimit, rikthimin e dijes si themel dhe ndërtimin e institucioneve që e shndërrojnë besimin nga simbol në forcë reale qytetëruese.
