Objektivat e Sheriatit Islam zënë një vend thelbësor në mendimin e dijetarëve të usulit dhe jurisprudencës, pasi ato përfaqësojnë shpirtin e ligjit dhe qëllimet e tij kryesore, të cilat synojnë realizimin e interesave të njerëzve në të dy botët. Duke u konsideruar si udhërrëfyesi metodik që garanton vlefshmërinë dhe fleksibilitetin e Sheriatit përmes ndryshimeve të kohës dhe hapësirës, ato kanë tërhequr kujdesin e dijetarëve dhe studiuesve për studim dhe themelim teorik.
Për të kuptuar këto objektiva dhe për t’i aplikuar në realitet, dijetarët dhe specialistët e usulit kanë bërë ixhtihad në klasifikimin dhe ndarjen e tyre sipas këndvështrimeve të ndryshme. Ato janë klasifikuar sipas:
Nevojës për to: të domosdoshme, të nevojshme dhe të përmirësuara.
Shtrirjes së tyre: të përgjithshme, të veçanta dhe dispozita konrete
Kriterëve të tjerë: qëndrueshmëria dhe ndryshueshmëria, vlera ligjore, dhe koha e realizimit të tyre.
Kjo shumëllojshmëri në klasifikime ka pasuruar sistemin njohës të objektivave, por në tërësi ka mbetur me natyrë metodike që synon lehtësimin e studimit dhe organizimin teorik.
Në vijim paraqiten klasifikimet më të njohura me qëllim analizimin e bazave dhe premisave të tyre, duke propozuar një kriter të bazuar në qëllimin kryesor për të cilin rrotullohet gjithë Sheriati, i nxjerrë nga fjala e Zotit të Madhëruar: “Nuk krijova xhindët dhe njerëzit përveç që të më adhurojnë.”[1]
Kështu, propozohet një ndarje binare e objektivave:
1 – Objektivat për mbajtjen e fesë dhe realizimin e adhurimit.
2 – Objektivat për organizimin e jetës së kësaj bote në drejtësi dhe shërbim të mirë.
Ky klasifikim konsideron se të dy seksionet shërbejnë qëllimin më të lartë të ekzistencës së njeriut dhe përmbushin njëri-tjetrin për realizimin e mirësisë në këtë botë dhe në botën tjetër.
Klasifikimi i objektivave
Klasifikimet e objektivave ndryshojnë sipas këndvështrimit që merret parasysh, dhe mund të përshkruhen si më poshtë:
Së pari: Klasifikimi i objektivave sipas nevojës për to:
Objektivat e domosdoshme:
Këto janë ato objektiva që janë të domosdoshme për realizimin e interesave të fesë dhe të kësaj bote. Ato përqendrohen te pesë të domosdoshmet për të cilat të gjithë bien dakort: feja, jeta, mendja, pasardhësit dhe pasuria. Disa dijetarë, si Karafi, kanë shtuar edhe nderin, që ne e konsiderojmë të lidhur me jetën. Ibn Ashuri ka shtuar edhe lirinë dhe barazinë, që ne mendojmë se ato përfshihen në domosdoshmërinë e fesë. Objektivat e domosdoshme janë nxjerrë drejtpërdrejt nga Sheriati, ato përmenden në Kuran dhe janë nxjerrë nga Suneti i saktë. Ato janë objektiva të arritshme dhe nuk mund të neglizhohen, përndryshe shkaktohet një dëm i rëndë.
Objektivat e nevojshme:
Këto janë ato objektiva që nevojiten për zgjerim, për të lehtësuar vështirësitë, ngushtësinë, mundimin dhe lodhjen.
Në adhurime: për shembull lehtësitë sheriatike .
Në zakone: për shembull leja për gjueti.
Në marrëdhënie dhe tregti: për shembull shitja në kontratat “shitblerjes me afat”.
Këto objektiva sigurojnë rregullimin e interesave dhe drejtësinë e jetës pa devijim.
Objektivat përmirësuese:
Këto janë ato objektiva që e bëjnë veprimin më të mirë dhe më të bukur. Shumica e tyre lidhen me zakonet e njerëzve.
Në adhurime, ato përmirësojnë lidhjen e njeriut me Zotin e tij.
Në marrëdhënie dhe tregti, ato sjellin rregull dhe harmonizim, duke krijuar stabilitet dhe qetësi mes njerëzve.
Objektivat përmirësuese, ashtu siç tregohen në Sheriat, udhëhiqen edhe nga arsyet e shëndetshme dhe natyra njerëzore e drejtë.
Nga këndvështrimi ynë, koncepti i objektivave – qoftë të domosdoshme, të nevojshme apo përmirësuese – nuk është i ngurtë dhe i kufizuar, por zgjerohet për çdo lloj objektivi për të përfshirë gjithçka që është e nevojshme për realizimin e tij sipas ndryshimeve të kohës, vendit, rrethanave dhe pasojave.
Ajo që lidhet me objektivat e domosdoshme bëhet pjesë e pandashme e tyre, sepse përfshin gjithçka që realizon një interes të domosdoshëm dhe nëse ai lihet pas ose nuk vihet në zbatim, shkakton dëm të sigurt. Kjo i jep teorisë së objektivave horizont fleksibiliteti, duke përfshirë çdo gjë që ruan interesin e fesë dhe të kësaj bote, dhe çdo veprim që të lihen pas, çon në humbjen e tyre.
Kjo do të thotë se pesë objektivat e domosdoshme mund të zgjerojnë kuptimin e tyre me kalimin e kohës për të përfshirë gjithçka që realizon kërkesat e tyre në çdo epokë, dhe kjo vlen gjithashtu për objektivat e nevojshme dhe përmirësuese.
Së dyti: Klasifikimi i objektivave sipas shkallës (i përgjithshëm dhe i veçantë)
Disa dijetarë i kanë klasifikuar objektivat duke u nisur nga shkalla që merret parasysh (me bazë të përgjithshmen dhe të veçanten). Mund të shikohet shkalla e tërë Sheriatit, ku atëherë përballemi me objektivat e përgjithshme të tij. Ose mund të shqyrtohet një aspekt i veçantë ose disa aspekte të Sheriatit, ku shfaqen objektivat e asaj fushe. Po ashtu, mund të shqyrtohen çdo rregull i Sheriatit veç e veç për të zbuluar objektivat e tij specifike ose disa objektiva nëse rregulli ka më shumë se një qëllim.
Në këtë bazë, objektivat klasifikohen në tre kategori:
Objektivat e përgjithshme:
Këto janë objektivat që merren parasysh dhe që duhet të përmbushen nga ana e Sheriatit – në tërësi – ose në shumicën e madhe të rregullave të tij. Si për shembull: ruajtja e pesë objektivave të domosdoshme “feja, jeta, pasardhësit, mendja dhe pasuria”, evitimi i i dëmëve, lehtësimi i vështirësive, vendosja e drejtësisë mes njerëzve, dhe largimi i njeriut nga tundimi i dëshirave të tij egoiste.
Objektivat e veçanta:
Këto janë objektivat që lidhen me një fushë të caktuar të ligjit, si objektivat e Sheriatit në rregullat e trashëgimisë dhe ato që lidhen me të, objektivat në fushën e marrëdhënieve financiare, ose në fushën e çështjeve familjare. Brenda objektivave të veçanta mund të përfshihen ato që lidhen me disa kapituj ligjorë, por që janë të ngjashme dhe të ndërthurura, si objektivat e autoriteteve të përgjithshme dhe objektivat e adhurimeve.
Objektivat e dispozitave konkrete
Këto janë objektivat e çdo rregulli veç e veç nga rregullat e Sheriatit, qofshin ato obligative, të rekomanduara, të ndaluara, të pakëndshme, ose kushtëzuese. Për shembull: mehri në martesë, ku objektivi i tij është krijimi i dashurisë dhe lidhjes mes bashkëshortit dhe bashkëshortes; ose dëshmia, ku objektivi i saj është të forcohet kontrata e martesës dhe të parandalohen mosmarrëveshjet dhe mohimi i saj.
Është e qartë se kuptimi i saktë dhe i plotë i objektivave të Sheriatit nuk mund të arrihet pa i shqyrtuar ato nga të tre këto nivele. Nuk mund të flitet për objektivat e përgjithshme të Sheriatit pa kuptuar objektivat në çdo kapitull të tij, dhe as nuk mund të kuptohen objektivat e kapitujve apo objektivat e përgjithshme pa ekzaminuar objektivat e dispozitave konkrete dhe nxjerrjen e kuptimeve të tyre të përbashkëta. Gjithashtu, nuk mund të konstatohen shkaqet dispozitive dhe objektivat e dispozitave konkrete të rregullave pa i lidhur ato me objektivat e përgjithshme.
Së treti: Klasifikimi i objektivave në të përtejme dhe tokësore
Ky klasifikim bazohet në kohën e realizimit të objektivave të Sheriatit:
Objektivat e përtejme (për ahiret):
Disa dijetarë, përfshirë Iz ibn Abduselamin, i kanë përkufizuar si dobitë që pritet të përfitohen dhe dëmet që pritet të shmangen në ahiret, të cilat janë të pritura të realizohen, por jo në mënyrë të prerë. Si për shembull: urdhërimi i së mirës dhe ndalimi i së keqes. Edhe nëse ato sjellin përfitime tokësore, qëllimi i tyre kryesor është realizimi i interesave në botën e përtejme për njerëzit.
Objektivat tokësore (për këtë botë):
Janë dobitë dhe interesat që realizohen nga dispozitat e Sheriatit në jetën e kësaj bote, qofshin ato interesa individuale që i shërbejnë vetëm individit, si lejimi për të ngrënë dhe të pirë[2], ose për dobi kolektive që ka rëndësi për të gjithë umetin.
Objektivat e përziera ndërmjet tokës dhe ahiretit:
Si shembull, kefaretet dhe adhurimet, të cilat sjellin përfitime në botën e kësaj bote dhe përfitime të mëvonshme në ahiret. Nuk ka dyshim se në rast konflikti, përparësi i jepet interesave të ahiretit mbi ato të botës.
Së katërti: Klasifikimi i objektivave sipas pandryshueshmërisë dhe ndryshimit
Dijetarët i kanë ndarë objektivat dhe interesat në:
Objektiva të ndryshueshme, që varen nga koha, ambienti dhe individët, si llojet e ndëshkimeve, ndalimi i së keqes dhe të ngjashme.
Objektiva të pandryshueshme, që nuk ndryshojnë me kalimin e kohës, si ndalimi i padrejtësisë, vrasjes, vjedhjes dhe prostitucionit.
Së pesti: Klasifikimi i objektivave sipas pranimit apo jo nga Ligjvënësi
Objektivat ndahen në:
Objektiva të njohura (e pranuara):
Ato që janë konfirmuar nga tekstet e Sheriatit dhe për të cilat ka konsensus ndër juristët
Objektiva të shfuqizuara:
Ato që Ligjvënësi i ka hequr dhe ka ndaluar realizimin e tyre, edhe nëse duket se janë të pranueshme. Shembuj: kënaqësia nga pijet alkoolike, vrasja e të sëmurit pa shpresë për shërim. Këtu përfshihen edhe interesat e domosdoshme, ato të nevojshme dhe ato përmirësuese si vendosja e masave ndëshkimore (hudud) nga sheriatit për të ruajtur fenë, jetën, pasurinë, arsyen, nderin dhe pasardhësit.
Objektiva të papërcaktuara:
Imam Gazali i ka përkufizuar si: “Ato interesa që nuk ka shenja ose tekste të Sheriatit që i kundërshtojnë ose i mbështesin në mënyrë specifike, dhe që ndjekja e tyre mund të sjellë një çështje të re që nuk ka precedent në Sheriat”.
Kushtet për të punuar me këto objektiva të papërcaktuara janë:
1 – Të mos kundërshtojnë dëshmi të qarta nga Kurani, Suneti ose konsensusi i dijetarëve.
2 – Të mos çojnë në shkeljen e objektivave të njohura, qoftë të njëjta ose më të rëndësishme.
3 – Të jenë në përputhje me qëllimet dhe qëllimin e përgjithshëm të Ligjvënësit.
Shembuj të këtyre janë: mbledhja e Kuranit, vendosja e haraçit, krijimi i arkivave administrative dhe, në sferën e masave ndëshkimore (hudud) ekzekutimi i kolektivitetit në vend të individit në raste të caktuara.
Së gjashti: Klasifikimi i objektivave sipas vlerësimit të realizimit të tyre
Ndërsa klasifikimet e mëparshme janë nga më të njohurat, ekzistojnë edhe klasifikime të tjera, si klasifikimi i objektivave sipas vlerësimit të realizimit të tyre. Në këtë kontekst, shpesh përdoret termi interesa dhe ato ndahen në:
Interesa të qarta (përfundimtare):
Ato që janë të konfirmuara në mënyrë të qartë, si për shembull ato të përforcuara me tekst të prerë, pa mundësi interpretimi të kundërt, ose të nxjerra nga arsyetimi logjik që tregon se realizimi i tyre sjell përfitim të madh dhe lëndon rëndë nëse nuk realizohet, qoftë për individët apo për komunitetin.
Interesa të dyshimta (të supozuara):
Ato që janë të bazuara në një argument hipotetik, ku pritet arsyeshëm se realizimi i tyre sjell dobi ose parandalon dëme. Mosrealizimi i tyre mund të sjellë dëm ose humbje të ndonjë interesi. Dijetarët e usul-it përdorin shembuj të tillë si ndëshkimi (kisasi), ndalimi i pijeve alkoolike edhe në pak sasi..etj.
Disa e lidhin këtë me interesa të pasigurtë ose të pavlefshme, megjithëse nuk pranohet që këto të konsiderohen objektiva të Sheriatit dhe nuk mund të përfshihen në këtë klasifikim. Këto janë objektiva të imagjinuara, ku dikush mund të mendojë se realizimi i tyre sjell dobi ose parandalon dëm, por në fakt janë të pavlefshme, si përdorimi i interesit (kamatës) ose pretendimet aktuale për barazinë midis burrit dhe gruas në trashëgimi, që nuk korrespondojnë me Sheriatin.
Gjithashtu, mund të ekzistojnë edhe klasifikime të tjera të objektivave të Sheriatit, varësisht nga këndvështrimi nga i cili i sheh juristi. Disa i klasifikojnë sipas mënyrës se si ato rrjedhin nga veprimet (qëllim dhe rezultat), sipas origjinës së tyre (primare apo dytësore), sipas statusit të detyrueshmërisë për individin, sipas qëndrueshmërisë dhe ndërprerjes, ose sipas ndikimit të tyre në shpërblim dhe ndëshkim.
Përfundimi:
Larmia e këtyre klasifikimeve nuk do të thotë krijim i objektivave të reja që nuk ekzistojnë në Sheriat, por ka të bëjë me mënyrën e vlerësimit dhe kategorizimit të objektivave ekzistuese, sipas qëndrueshmërisë dhe ndryshimit, sipas fushës së zbatimit (të përgjithshme ose të veçanta), ose sipas rëndësisë dhe domosdoshmërisë, si klasifikimi i njohur në: objektiva të domosdoshme, të nevojshme dhe përmirësuese.
Këto klasifikime synojnë kryesisht lehtësimin e studimit dhe organizimin teorik të objektivave, duke vendosur secilin lloj të objektivave në një grup të përshtatshëm sipas rëndësisë, karakteristikave ose kohës së realizimit.
Autor: Muhamed Abdulfetah Amar
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
[1] – Sure Dharijat: 56.
[2] – kuptohet që bëhet fjalë për ushqimet dhe pijet hallall. Sh.pk.
