Ky 35-vjetor i rënies së komunizmit ofron një mundësi unike për të reflektuar mbi rrugëtimin e Shqipërisë dhe Europës Lindore, duke krahasuar pritshmëritë fillestare me realitetin e sotëm. Ndërsa liritë politike dhe rritja ekonomike janë të pamohueshme, zhgënjimet, si korrupsioni dhe pabarazia, tregojnë se tranzicioni vijon.
Hasan BELLO, Tiranë
Në dhjetor të vitit 2025, bota shënoi 35-vjetorin e rënies së regjimeve komuniste në Europën Lindore, një moment historik që shënoi fundin e Luftës së Ftohtë dhe fillimin e tranzicionit drejt demokracisë dhe ekonomisë së tregut. Për Shqipërinë, ky përvjetor ka një domethënie të veçantë, pasi rënia e komunizmit ndodhi pas një izolimi të thellë nën diktaturën e Enver Hoxhës.
Pritshmëritë fillestare të tranzicionit
Në fillim të viteve 1990-të, rënia e komunizmit u prit me një entuziazëm të madh. Pritshmëritë ishin të larta: njerëzit ëndërronin një kalim të shpejtë drejt demokracisë liberale, prosperitetit ekonomik dhe integrimit në botën perëndimore. Në Shqipëri, pas dekadash izolimi, populli priste që reformat të sillnin liri politike, të drejtat e njeriut dhe një ekonomi që do t`i bashkëngjitej asaj të vendeve perëndimore brenda pak vitesh.
Ekonomikisht, modeli i “terapisë së shokut” – i promovuar nga ndonjë politikan i kohës dhe institucione si Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) – premtonte një tranzicion të shpejtë nga ekonomia e planifikuar në atë të tregut të lirë. Pritshmëritë përfshinin privatizimin e shpejtë të ndërmarrjeve shtetërore, hapjen ndaj investimeve të huaja dhe rritjen e shpejtë të PBB-së. Në aspektin politik, pritej krijimi i institucioneve demokratike të qëndrueshme, me zgjedhje të lira, ndarje pushtetesh dhe luftë kundër korrupsionit. Në aspektin social, shoqëria shqiptare shpresonte për një barazi më të madhe, akses në arsim, shëndetësi cilësore, si dhe fundin e shtypjes ideologjike.
Ky optimizëm ishte i frymëzuar nga shembuj si bashkimi i Gjermanisë dhe reformat në Çekosllovaki, ku tranzicioni dukej si një “kthim në Europë”. Megjithatë, këto pritshmëri shpesh ishin naive, duke injoruar trashëgiminë e thellë të komunizmit, si: strukturat e prapambetura ekonomike, mungesën e kulturës demokratike dhe ndikimin e ish funksionarëve të nomenklaturës komuniste. Mënyra se si rrodhën ngjarjet tregoi për një kompromis mes klasës së re politike dhe asaj që iku. Kjo u vu re në dënimet e përcipta dhe gjyqet formale. Por, edhe në përpjekjet për dënimet e krimeve të komunizmit, zbardhjen e ngjarjeve historike dhe evidentimin e pasojave që diktatura komuniste i kishte shkaktuar përgjatë 45 viteve.
Realiteti pas 35 vjetësh
Pas 35 vjetësh, realiteti i tranzicionit postkomunist është një mozaik i sukseseve dhe dështimeve. Në Shqipëri, tranzicioni ka qenë i trazuar, i karakterizuar nga kriza ekonomike (si piramidat financiare të 1997-s), emigracion masiv dhe polarizim politik. Ekonomikisht, PBB-ja për frymë është rritur nga rreth 200 dollarë në 1990 në mbi 6 000 dollarë në 2025, por vendi mbetet një nga më të varfrit në Europë. Integrimi në NATO (2009) dhe hapja drejt BE-së (negociatat e hapura në 2022) janë hapa pozitivë, por korrupsioni dhe oligarkia vazhdojnë të pengojnë zhvillimin.
Në nivel më të gjerë, Europa Lindore tregon divergjenca: Polonia dhe Estonia kanë arritur prosperitet relativ, ndërsa Rusia dhe Bjellorusia janë kthyer në autoritarizëm. Pandemia COVID-19 dhe lufta në Ukrainë (2022-ende në vazhdim) kanë theksuar dobësitë, duke rritur inflacionin dhe varësinë energjetike.
Ky kontrast midis pritshmërive dhe realitetit nxjerr në pah se tranzicioni nuk ishte një proces linear, por një betejë me trashëgiminë komuniste, globalizimin dhe krizat e brendshme. Faktorë si emigracioni (mbi 1.5 milion shqiptarë kanë ikur që nga 1990) kanë formësuar shoqërinë, duke krijuar një “brain drain” që ka dobësuar kapacitetet vendase.
Arritjet kryesore
Pavarësisht sfidave, tranzicioni postkomunist ka sjellë arritje të rëndësishme. Politikisht, Shqipëria ka zhvilluar një sistem shumëpartiak, me zgjedhje të rregullta dhe anëtarësim në organizata ndërkombëtare. Liria e shprehjes është rritur; nga një vend me censurë të plotë, tani ka media të pavarura dhe akses në internet (mbi 80 për qind e popullsisë online në 2025).
Ekonomikisht, privatizimi ka krijuar një sektor privat dinamik, me rritje në turizëm, energji dhe teknologji. Remitancat nga diaspora kanë kontribuar në rreth 10 për qind të PBB-së, duke ndihmuar në reduktimin e varfërisë nga 25 për qind në 1990 në rreth 20 për qind sot. Arsimi dhe shëndetësia janë përmirësuar; jetëgjatësia mesatare është rritur nga 72 vjet në 1990 në 78 vjet në 2025. Këto suksese demonstrojnë elasticitetin e shoqërisë postkomuniste, duke ofruar mësime për vende të tjera në tranzicion, si Ukraina pas luftës.
Megjithatë, zhgënjimet janë të shumta dhe vazhdojnë të minojnë besimin e shqiptarëve. Korrupsioni mbetet endemik; Shqipëria renditet në vendin e 98-të në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit të Transparency International në 2025. Polarizimi politik ka çuar në kriza të përsëritura, si protestat ose bojkotet parlamentare, duke penguar reformat.
Ekonomikisht, pabarazia është rritur; një elitë e pasur kontrollon pjesën më të madhe të burimeve, ndërsa papunësia e të rinjve arrin 25 për qind. Emigracioni masiv ka lënë fshatra të boshatisur dhe një shoqëri të plakur.
Për këto arsye, sot ndeshim shumë njerëz që shprehen se “komunizmi ra, por kapitalizmi nuk erdhi”. Kjo shtron nevojën për reforma të thella, si luftën kundër oligarkisë, korrupsionit dhe promovimin e arsimit qytetar.
Ky 35-vjetor i rënies së komunizmit ofron një mundësi unike për të reflektuar mbi rrugëtimin e Shqipërisë dhe Europës Lindore, duke krahasuar pritshmëritë fillestare me realitetin e sotëm. Ndërsa liritë politike dhe rritja ekonomike janë të pamohueshme, zhgënjimet, si korrupsioni dhe pabarazia, tregojnë se tranzicioni vijon.
Në përfundim, 35 vjet më pas, historia na mëson se liria nuk është një destinacion, por një proces i vazhdueshëm që kërkon vigjilencë qytetare./ revistashenja
