A ishte Kosova thjesht një çështje politike e largët, apo një provë e ndërgjegjes për dijetarët arabë? Prof. Dr. Beqir Ismaili zbulon se si Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk, dijetari i mesatarisë dhe kalorësi i mendimit të ekuilibruar, e shndërroi mbrojtjen e Kosovës nga një reagim emocional në një projekt të plotë intelektual dhe diplomatik, duke e bërë atë një pjesë të pandarë të shqetësimeve të tij. Një artikull i botuar në 2026 në gazetën “Al-Ikhbariya Al-Arabiya” i cili e solli zërin e Kosovës në korridoret më të larta të botës islame dhe ndërkombëtare.
Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk: Dijetari i mesatarisë dhe kalorësi i mendimit të ekuilibruar
Autor: Prof. Dr. Beqir Ismaili
E-mail: albapres@hotmail.com
Hyrje: Nga artikulli gazetaresk te projekti dokumentar intelektual
Trajtimi i biografive të figurave të shquara të mendimit bashkëkohor islam nuk ka qenë thjesht një luks njohës apo një mirënjohje personale për marrëdhëniet shkencore dhe njerëzore. Në thelb, ky është një akt i dokumentimit qytetërues dhe një lexim kritik i përvojave intelektuale që kontribuan në formësimin e vetëdijes islame në një kohë jashtëzakonisht komplekse. Ky artikull i zgjeruar mbi Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk (1924–2008) vjen në këtë kontekst; në kontekstin e rikthimit të modelit të dijetarit që bashkoi shkencën me qëndrimin, mendimin me përgjegjësinë, dhe tekstin me realitetin.
Interesi im shkencor dhe intelektual për këtë personalitet nisi herët, kur isha dëshmitar i drejtpërdrejtë i qëndrimeve të tij mbështetëse ndaj çështjeve të kombit islam, veçanërisht çështjes së Kosovës. Në vitin 2000, unë autorizova një libër me titull:
“Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk dhe roli i tij i shquar në shërbim të çështjes së Kosovës”,
për të dokumentuar marrëdhënien e tij të veçantë me çështjen e popullit tim dhe përpjekjet e tij të pandalshme intelektuale dhe diplomatike për ta bërë të njohur dhe për ta mbrojtur atë në forumet islame dhe ndërkombëtare. Ky libër përfaqësonte asokohe një përpjekje të hershme për të ndjekur këtë dimension njerëzor dhe politik të personalitetit të tij, duke e lidhur atë me metodologjinë e tij intelektuale të bazuar në mesatarinë dhe jurisprudencën e mbështetjes dhe përgjegjësisë.
Gjithashtu, e kam trajtuar personalitetin e Dr. Abdul Sabur Merzuk në një artikull të hershëm gazetaresk me titull:
“Një nga personalitetet e shquara në mendimin bashkëkohor islam: Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk dhe përpjekjet e tij ndaj çështjeve të kombit islam”, botuar në gazetën egjiptiane “Al-Hayat”, më 19 janar 2003, në një fazë kur disa dimensione të projektit të tij intelektual dhe misionar ishin ende në proces veprimi dhe ndikimi të drejtpërdrejtë. Ai artikull u fokusua në nxjerrjen në pah të pranisë së tij publike dhe rolit të tij në mbrojtjen e çështjeve të kombit, kryesisht në përballjen me ekstremizmin intelektual dhe mbështetjen e çështjeve të drejta islame, ku në qendër ishte çështja e Kosovës.
Ndërsa kjo punë aktuale erdhi vite pas ndarjes së tij nga jeta, pas zgjerimit të materialit dokumentar, maturimit të vizionit analitik dhe shtimit të kapitujve të rinj dhe dëshmive të drejtpërdrejta, si dhe një poezie elegjiake që shpreh dimensionin shpirtëror dhe njerëzor të marrëdhënies që më lidhi me të. Prandaj, ky artikull nuk është më thjesht një prezantim i një figure shkencore, por është shndërruar në një tekst sintetik që ndërthur biografinë intelektuale, analizën kritike, përvojën personale, dëshminë historike dhe meditimin letrar.
Ky artikull synon të rilexojë trashëgiminë e Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk si dijetar, mendimtar dhe diplomat kulturor, i cili besonte se mbështetja e çështjeve të drejta nuk është një ligjëratë emocionale, por një përgjegjësi shkencore dhe morale, dhe se mesataria nuk është një pozicion i mesëm mes dy ekstremeve, por një qëndrim i vetëdijshëm që kërkon guxim intelektual dhe integritet moral.
Rritja dhe Formimi: Mes Al-Azharit dhe Dar al-Ulumit
Abdul Sabur Abdul Mumin Merzuk u lind në fshatin “Bi al-Arab” në Munufije (1924). Arsimin e parë e mori në kuttab-in e fshatit, ku mësoi përmendsh Kuranin Famëlartë në moshë të hershme, gjë që e përgatiti atë për të fituar zotërimin e gjuhës arabe dhe fuqinë e shprehjes. Studimet e tij në Al-Azhar (deri në diplomën e shkollës së mesme në vitin 1944) dhe më pas ndjekja e studimeve në Fakultetin “Dar al-Ulum” (deri në licencën me vlerësim të shkëlqyer në vitin 1948) ishin shenjë e një formimi unik: me identitet Azharit dhe shije të Dar al-Ulumit. Ky ndërthurje mes metodologjisë solide të Al-Azharit në shkencat e sheriatit dhe gjuhës arabe, dhe metodës moderne të “Dar al-Ulum” në letërsi dhe shkencat humane, prodhoi një dijetar që zotëronte dialogun me traditën dhe ndërveprimin me kohën moderne.
Trajektorja Akademike dhe Kontributi Letrar
Ai mori gradën Master (1955) me një studim mbi “Retorikën politike në Egjipt që nga okupimi britanik deri në shpalljen e protektoratit”, dhe më pas Doktoraturën (1966) me një studim të gjerë mbi “Letërsinë e revolucionit të vitit 1919 në Egjipt”. Këto dy teza zbulojnë interesin e tij të hershëm për ndërveprimin e letërsisë me politikën dhe historinë, dhe lidhjen e diskursit intelektual me transformimet shoqërore. Ky specializim kontribuoi në formësimin e vizionit të tij për letërsinë e thirrjes islame, ku më vonë shkroi librin e tij të shquar “Letërsia e thirrjes në epokën e Profetësisë”, i cili konsiderohet një referencë në studimin e ligjërimit profetik nga një perspektivë letrare analitike.
Ndikimi Intelektual dhe Fetar: Mbrojtësi i Mesatarisë përballë Ekstremizmit
Roli i Dr. Merzuk si Sekretar i Përgjithshëm i Këshillit të Lartë për Çështjet Islame (1991–2008) përbën një pikë kthese në karrierën e tij. Gjatë periudhës së intensifikimit të përplasjes midis shtetit dhe rrymave ekstremiste në vitet ’90 të shekullit XX, revista “Minbar al-Islam” (të cilën e mbikëqyrte Këshilli) u shndërrua në një platformë intelektuale të nivelit të lartë për mbrojtjen e mendimit mesatar. Ligjërimi i Merzuk nuk ishte vetëm mbrojtës, por edhe parimor; ku ai prezantoi në librin e tij “Metodologjia e ndryshimit shoqëror në Kuranin Famëlartë” (1998) një vizion kuranor të plotë për ndryshimin paqësor dhe gradual, duke refuzuar dhunën dhe devijimin në emër të fesë. Merzuk një model të një dijetari të zellshëm i cili refuzon të rrëshqasë në jurisprudencë sipërfaqësore ose të zhytet në abstraksion teorik, duke ruajtur gjakftohtësinë dhe guximin në thënien e së vërtetës.
Kontributi Diplomatik dhe Kulturor: Lidhja e Botës Islame dhe Qendra Kulturore në Somali
Merzuk punoi si drejtor i Qendrës Kulturore Islame në Somali (1956–1959), dhe më pas mbajti postin e Ndihmës Sekretarit të Përgjithshëm të Lidhjes së Botës Islame (1976–1981). Kjo fazë zgjeroi horizontet e tij për t’u bërë një diplomat kulturor islamik, gjatë së cilës ai vizitoi shumicën e vendeve islame dhe u njoh nga afër me problemet e tyre. Nga këtu lindi interesi i tij për çështjet madhore të kombit, duke përfshirë çështjen e Kosovës, të cilës i kushtoi një kërkim të thellë. Kjo përvojë në terren bëri që shkrimet e tij të mishëronin vetëdijen e realitetit dhe jurisprudencën e prioriteteve, larg teorizimeve boshe.
Projekti Shkencor Enciklopedik dhe Kontributi Ekonomiko-Intelektual
Pjesëmarrja e tij në përgatitjen e “Enciklopedisë Kuranore” (gjashtë vëllime) përbën një kontribut metodologjik në prezantimin e Kuranit Famëlartë në një formë moderne dhe të organizuar. Gjithashtu, libri i tij “Pushtimi Intelektual: Qëllimet dhe Metodat” konsiderohet një referencë në kritikën e mekanizmave kulturorë të kolonializmit modern. Sa i përket aspektit ekonomik, Merzuk e kuptonte se pavarësia intelektuale dhe ajo ekonomike janë dy anë të së njëjtës monedhë, dhe në fjalimet e tij e lidhte çlirimin nga varësia kulturore me domosdoshmërinë e ndërtimit të një modeli zhvillimor islam të pavarur.
Marrëdhënia me Çështjen e Kosovës
Dr. Abdul Sabur Merzuk ishte një mbështetës i çështjes së Kosovës, duke e përkrahur atë intelektualisht dhe diplomatikisht, dhe shkroi për të me një ndjeshmëri të thellë njerëzore. Unë e kam dokumentuar këtë rol në librin tim që mban emrin e tij, në mënyrë që të mbetet dëshmitar i solidaritetit të dijetarëve arabë dhe muslimanë me çështjet e popujve të shtypur. Qëndrimi i tij ndaj Kosovës pasqyron përkushtimin e tij moral dhe njerëzor ndaj çështjeve të drejtësisë dhe lirisë.
Takimi i Beqir Ismailit – Përfaqësues i Kosovës në Egjipt – me Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk: Dëshmitar i përkushtimit të botës islame ndaj çështjeve të kombit
Takimi i parë: Fillimi i marrëdhënies në kohët më të vështira Në fillim të tragjedisë së muslimanëve në Bosnjë, kur isha ende student i masterit dhe përfaqësues i muslimanëve të ish-Jugosllavisë, ndodhi takimi im i parë me Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk. Takimi ndodhi në një moment kritik historik, kur problemet në Jugosllavi po shtoheshin dhe disa republika kishin filluar të kërkonin pavarësinë. Atëkohë, erdhi në Egjipt Myftiu i Bosnjës, nënkryetari i Partisë së Aksionit Demokratik (SDA) të Bosnjës, dhe kryetari i partisë së muslimanëve në rajonin e Sanxhakut, Dr. Sulejman Ugljanin, dhe u takuam së bashku me Prof. Dr. Merzuk. Ai takim themeltar ishte fillimi i një marrëdhënieje që u shtri ndër vite, e bazuar në besimin e ndërsjellë dhe përkushtimin e thellë ndaj çështjeve të botës islame.
Vazhdimi i bashkëpunimit: Nga Ministria te Këshilli i Lartë Bashkëpunimi nuk u ndal në atë takim të parë, por vazhdoi përmes shumë rasteve. Sa herë që vinte një delegacion nga Jugosllavia në Egjipt, unë i shoqëroja në vizitë te shkëlqesia e tij, qoftë në zyrën e tij apo në Ministrinë e Vakëfeve gjatë mbajtjes së konferencave për shtyp. Dr. Merzuk na priste gjithmonë me zemër të hapur, sikur çështjet e muslimanëve në Ballkan të ishin pjesë e pandarë e shqetësimeve të tij të përditshme. Ai nuk ishte thjesht një zyrtar që priste vizitorë, por ishte një dijetar që ndjente vuajtjet e vëllezërve të tij dhe punonte me zell për të ofruar ndihmë intelektuale, fetare dhe diplomatike.
Thellësia e vetëdijes dhe gjerësia e horizontit Dr. Merzuk – për shkak të punës së tij të mëparshme si sekretar i Lidhjes së Botës Islame – ishte plotësisht i njohur me situatën e muslimanëve në Jugosllavi në përgjithësi, dhe në Bosnjë e Kosovë në veçanti. Ai nuk kishte nevojë për shpjegime mbi sfondet historike apo kompleksitetet politike; ai i ndiqte ngjarjet me syrin e ekspertit që njeh hartën e tensioneve etnike dhe ndërhyrjeve ndërkombëtare. Ky sfond i mundësoi atij të analizonte ngjarjet me thellësi dhe të ofronte vizione që bashkonin legjitimitetin islam me realizmin politik.
Kosova: Një çështje e gjallë në zemrën dhe programin e tij Kur ndodhi agresioni mbi Kosovën, takimet tona me Dr. Merzuk u bënë të rregullta dhe intensive. Ne takoheshim me të vazhdimisht për ta furnizuar me informacionet më të fundit nga terreni dhe për të diskutuar me të mënyrat e sensibilizimit për çështjen në forumet ndërkombëtare. Ai nuk hezitonte – vërtet – të fliste për Kosovën në çdo konferencë, seminar apo mbledhje. Madje, ai ishte i pari që mori iniciativën për të ftuar mendimtarin islam nga Kosova, Hoxhë Muhidin Ahmed, për të marrë pjesë në Konferencën Botërore të Këshillit të Lartë për Çështjet Islame, që të fliste vetë për çështjen dhe të shpjegonte dimensionet e saj të plotë. Ky ishte një hap jashtëzakonisht i rëndësishëm, sepse i dha një mundësi historike zërit të Kosovës të dëgjohej drejtpërdrejt nga një prej bijve të saj në një forum të lartë islam botëror.
Mendimi gjithëpërfshirës: Nga Kosova në Shqipëri dhe më gjerë Kosova nuk ishte e vetmja çështje që na bashkoi me Dr. Merzuk, por ishte pjesë e vizionit të tij gjithëpërfshirës për gjendjen e muslimanëve në Ballkan. Ne diskutonim me të edhe për gjendjen e muslimanëve në Shqipëri, nevojat e tyre arsimore, fetare dhe sociale. Ai mbështeste idenë e studimit të gjendjes së tyre në mënyrë metodike dhe ofrimin e ndihmave që forcojnë praninë e tyre dhe ruajnë identitetin e tyre. Ai konsideronte se çështjet e muslimanëve janë të ndërlidhura dhe se ringritja e kombit islam kërkon punë paralele në të gjitha frontet.
Përfundim: Një dijetar që nuk u ndal te kufijtë e librave Dr. Abdul Sabur Merzuk ishte një model i rrallë i dijetarit që nuk e ndan mendimin nga terreni. Ai i jetoi çështjet e kombit sikur të ishin çështjet e tij personale, dhe hapi zyrën, mendjen dhe zemrën e tij për këdo që vinte te ai duke kërkuar ndihmë apo duke përcjellë një shqetësim. Trajtimi i tij ndaj çështjes së Kosovës – ashtu si me të tjerat – nuk ishte një trajtim formal apo mediatik, por ishte një përkushtim origjinal dhe i thellë që buronte nga besimi i tij në detyrën për t’u dalë në ndihmë muslimanëve kudo që ndodhen. Ai ishte – me të vërtetë – një ambasador i çështjeve islame në korridoret e mendimit dhe institucioneve, dhe modeli i tij do të mbetet një udhërrëfyes për të gjithë ata që punojnë në fushën e thirrjes dhe diplomacisë islame.
Abdul Sabur Merzuk dhe Çështja e Kosovës – Jurisprudenca e Mbështetjes midis Teorisë dhe Praktikës
Hyrje: Kosova si provë e kombit dhe ndërgjegjes së tij
Në dekadën e fundit të shekullit XX, gjeografia e Ballkanit dëshmoi një nga episodet më të tmerrshme të spastrimit etnik në Evropën moderne, ku Kosova – me shumicë myslimane – u shndërrua në një skenë të një tragjedie njerëzore të pashoq. Këto ngjarje nuk ishin thjesht një konflikt politik kufitar, por një provë ekzistenciale për ndërgjegjen e qytetërimit perëndimor nga njëra anë, dhe një test i vërtetë për vetëdijen e kombit dhe sistemin e tij të vlerave nga ana tjetër. Në këtë kontekst historik kompleks, shquhet roli i Prof. Dr. Abdul Sabur Merzukut, jo vetëm si mbrojtës i një çështjeje të shtypur, por si një teoricient strategjik që e ktheu mbrojtjen e Kosovës nga një reagim emocional në një projekt të plotë intelektual dhe politik. Ky kapitull trajton dimensionet e këtij roli, duke analizuar diskursin dhe veprimin e tij, dhe duke hulumtuar vizionin e tij që bashkoi zjarrin e thirrësit me gjakftohtësinë e analizës politike, si dhe urgjencën e mbështetjes fetare me kompleksitetin e ekuilibrave ndërkombëtarë.
1. Analiza kritike e krizës: Nga përshkrimi te autopsia
Merzuku nuk u mjaftua me regjistrimin e shkeljeve njerëzore në Kosovë, por nisi një analizë të thellë të rrënjëve të krizës, duke kërkuar strukturat intelektuale dhe politike që lejuan këtë tragjedi. Në artikullin e tij themelor “Kosova, perla e Ballkanit mysliman dhe rreziku i madh”, ai tejkaloi narrativën sipërfaqësore mediatike për të zbuluar një ndryshim të rrezikshëm gjeopolitik në epokën pas Luftës së Ftohtë; ku pa se Islami kishte zëvendësuar Komunizmin si “armiu i gjelbër” në imagjinatën strategjike perëndimore. Kjo analizë nuk ishte konspirative, por një lexim realist i praktikave ndërkombëtare selektive, ku sloganet e të drejtave të njeriut avullojnë kur bëhet fjalë për popujt myslimanë.
Në parathënien e tij prekëse për librin “Fëmijët e Kosovës mes tragjedive të së kaluarës dhe shpresave të së ardhmes” nga autori Prof. Dr. Beqirt Ismailit, Merzuku bëri një autopsi psikologjike dhe ekzistenciale të tragjedisë, duke analizuar “vdekjen e trefishtë” që përjetoi fëmija kosovar: vdekjen fizike të atyre që e rrethojnë, vdekjen morale gjatë përballjes, dhe së fundi “vdekjen e brendshme psikologjike” që e lë të mbijetuarin si një trup pa shpirt. Kjo analizë e thellë letrare i ktheu viktimat nga shifra statistikore në qenie njerëzore të thyera, duke i dhënë çështjes një dimension tragjik që tejkaloi debatin politik drejt pyetjes mbi fatin e vetë njerëzimit.
2. Jurisprudenca e Mbështetjes: Midis Detyrimit Fetar dhe Paaftësisë Politike
Merzuku u ballafaqua me dilemën klasike morale dhe politike të elitave islame bashkëkohore: Si të pajtohet detyra absolute fetare për mbështetje me realitetin e pafuqisë dhe shpërbërjes që po përjeton Kombi? Përgjigja e tij erdhi përmes formulimit të “Jurisprudence Gjithëpërfshirëse të Fitores” që refuzon dualitetet e rreme. Nga njëra anë, ai refuzoi reduktimin e mbështetjes vetëm në dimensionin ushtarak – i cili ishte i pamundur asokohe – duke theksuar domosdoshmërinë e mobilizimit të “të gjitha forcave diplomatike dhe politike”. Nga ana tjetër, ai refuzoi arsyetimin me pafuqinë e përgjithshme si pretekst për pasivitet të plotë, duke bërë thirrje për lëvizjen e çdo gjëje që mund të lëvizet, qoftë edhe minimumi i ndihmës humanitare, mbështetjes diplomatike dhe sensibilizimit.
Diskursi i tij u shqua për pajtimin mes dy mesazheve: mesazhit të përgëzimit për të shtypurit me durim dhe shpërblim, dhe mesazhit të paralajmërimit për Kombin neglizhent duke i kujtuar përgjegjësitë dhe rrezikun e lënies pas dore. Ai u drejtohej njerëzve të Kosovës me gjuhën e predikuesit besimtar: “Durim, o njerëz të Kosovës, se fitorja e Allahut po vjen”, duke sjellë shembuj të durimit nga Sira (biografia) profetike. Në të njëjtën kohë, ai i drejtohej Kombit me gjuhën e kritikut të ashpër social: “Ne jetojmë në epokën e dobësisë: dashuria për dynjanë dhe urrejtja për vdekjen”, duke iu referuar drejtpërdrejt hadithit profetik.
3. Autokritika: Autopsia e defekteve të trupit islam
Një nga tiparet më të spikatura të qëndrimit të Merzukut ishte guximi i tij në drejtimin e autokritikës ndaj institucioneve islame dhe arabe. Ai e përshkroi mbështetjen e shteteve arabe si “shumë më pak se ajo që kërkohej” dhe fajësoi organizatat humanitare dhe shoqatat e Gjysmëhënës së Kuqe për neglizhencën e tyre në ofrimin e ndihmës. Kjo kritikë nuk ishte as dorëzuese dhe as disfatiste, por buronte nga një vizion reformues që kërkonte që Ummeti të ngrihej në nivelin e përgjegjësive të tij. Merzuku e ktheu tragjedinë e Kosovës në një pasqyrë që zbulonte defektet e brendshme të Ummetit: shpërbërjen e tij, pasivitetin, pengmarrjen e vullnetit të tij dhe mungesën e një vizioni strategjik.
Në këtë kontekst, ai pa se pafuqia nuk ishte sasiore (sepse Ummeti ka një miliard e gjysmë njerëz) dhe as gjeografike (pasi vendet e Ballkanit janë në prag të Evropës), por ishte pafuqi në vullnet dhe vizion. Këtë e shprehu me thënien e tij: “Vëllezërit tuaj në Kosovë presin katastrofën dhe presin nga çasti në çast që serbët barbarë të bëjnë me ta atë që bënë me vëllezërit e tyre në Bosnjë… është vetëm çështje kohe”. Kjo fjali mbart një dënim të nënkuptuar për këdo që qëndron si spektator duke e ditur katastrofën që po vjen.
4. Vizioni pas krizës: Nga ndihma për trupin te rindërtimi i shpirtit
Vizioni i Merzukut tejkaloi fazën e emergjencës dhe ndihmës së shpejtë drejt planifikimit për fazën tranzitore, pra fazën pas ndalimit të agresionit serb. Ai e kuptoi se përjetësimi i viktimave dhe rindërtimi i ndërtesave nuk mjaftonin, por sfida më e madhe qëndronte në “rikthimin e shpresës së tyre për jetën”, siç shkroi në parathënien e tij. Ai bëri thirrje për një program të integruar që përfshin bursa studimi, ndihma kulturore dhe vizita intensive për të shkrirë ndjenjën e vetmisë, duke theksuar se “duhet të kalojë një kohë e gjatë para se plagët të shërohen”.
Ky vizion proaktiv zbulon mendësinë e reformatorit institucional që mendon për ndërtimin e njeriut dhe shoqërisë, jo thjesht për reagimin ndaj krizave. Ishte ky vizion që e bëri atë të përfshinte çështjen e Kosovës në kurrikulat e Institutit të Studimeve Islame në Kajro, për të siguruar vazhdimësinë e vëmendjes akademike dhe intelektuale pasi të shuhej zhurma mediatike.
5. Një dëshmi për përfaqësuesin e kosovarëve: Model i urës mes viktimave dhe Ummetit
Në këtë kontekst, vjen dëshmia historike e Dr. Merzukut për Dr. Beqir Ismailin, përfaqësuesin e Kosovës në Egjipt, si një model praktik i “Jurisprudenca e Fitores” që ai predikonte. Dëshmia e tij nuk ishte thjesht fjalë mirësjelljeje, por ishte një dokumentim i një roli jetik në ekuacionin e mbrojtjes së çështjes. Fjala e tij: “Dëshmoj – dhe nuk lëvdoj askënd para Allahut – se vëllai Beqir Ismaili… luan një rol pozitiv dhe aktiv në shërbim të çështjeve të Kosovës”, është një pranim se çështjet e drejta kanë nevojë për “ambasadorë të vërtetë” që shndërrohen në ura të gjalla mes zonave të dhimbjes dhe zonave të ndikimit.
Kjo dëshmi zbulon gjithashtu metodologjinë integruese në mendimin e Merzukut, i cili sheh se shërbimi ndaj çështjes kosovare nuk ndahet nga “shërbimi i asaj që lidhet me çështjet islame në përgjithësi”. Mbështetja nuk është një përkatësi etnike apo rajonale e ngushtë, por është pjesë e rrjetit më të gjerë të solidaritetit islam. Lutja e tij që Allahu ta bëjë këtë përpjekje “në peshoren e veprave të tij të mira” nuk është thjesht një lutje tradicionale, por një formulim teologjik që lidh punën e kësaj bote me shpërblimin e botës tjetër, duke shprehur vizionin e Islamit për punën humanitare si pjesë e adhurimit.
Përfundimi i kapitullit: Kosova si paradigmë e veprimit islam në një botë të globalizuar
Roli i Abdul Sabur Merzukut në çështjen e Kosovës nuk mund të reduktohet vetëm në faktin se ishte një “mbrojtës i guximshëm”, por duhet kuptuar si një “teoricient i veprimit etik islam” në botën e pas Luftës së Ftohtë. Ai e ktheu Kosovën nga një çështje kalimtare mediatike në një paradigmë (model udhëzues) që duhet ndjekur në trajtimin e çështjeve të popujve të shtypur. Në këtë model, bashkohen:
- Dimensioni i thellë njerëzor që i sheh viktimat si shpirtra të thyer dhe jo si shifra.
- Analiza politike realiste që zbërthen strukturat e fuqisë dhe hegjemonisë ndërkombëtare.
- Autokritika e guximshme që nuk ngurron të bëjë autopsinë e sëmundjeve të Ummetit.
- Vizioni strategjik gjithëpërfshirës që planifikon për fazat tranzitore dhe pas krizave.
- Diskursi i ekuilibruar që bashkon përgëzimin e të shtypurve me paralajmërimin e neglizhentëve.
Me këtë, Merzuku dha një leksion praktik në jurisprudencën e prioriteteve në kohë trazirash dhe ndërhyrjesh, duke theksuar se heshtja e botës ndaj padrejtësisë ndaj një populli mysliman është një deklaratë praktike mbi qëndrimin qytetërues ndaj Islamit dhe njerëzve të tij. Kosova, në fund të fundit, nuk ishte në mendimin e tij thjesht një copë tokë e diskutueshme, por ishte një çështje ndërgjegjeje që zhvesh peshoret e vlerave në një botë që pretendon se ka arritur kulmin e qytetërimit.
Limanet e vlerësimit.. Dëshmia e historisë në shërbim të çështjes
(Lexim i dëshmisë së Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk mbi përfaqësimin e “Kosovës” në Egjipt)
Në korridoret e punës islame dhe ndërkombëtare, shfaqen personalitete që nuk mjaftohen me përcjelljen e lajmit, por krijojnë ndikim. Nga këto dritare ndriçuese, vjen dëshmia e figurës së madhe intelektuale dhe misionare, Prof. Dr. Abdul Sabur Merzukut, për të skicuar tiparet e rolit që luajti Prof. Dr. Beqir Ismaili në përfaqësimin e “Kosovës” brenda zemrës së arabizmit dhe Islamit, “Egjiptit”. Kjo dëshmi nuk është thjesht fjalë kalimtare, por dokumentim i një përpjekjeje diplomatike dhe njerëzore të shkruar me bojën e sinqeritetit në rrethana politike komplekse.
Teksti:
Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk u pyet rreth mendimit të tij mbi rolin që po kryejmë ndaj përgjegjësisë së përfaqësimit tonë të “Kosovës” në “Egjipt”, dhe ai u përgjigj me mirësi:
“Dëshmoj – dhe nuk lëvdoj askënd para Allahut – se vëllai Beqir Ismaili, përfaqësues i Kosovës, luan një rol pozitiv dhe aktiv në shërbim të çështjeve të Kosovës në të gjitha rastet që lidhen me të tashmen dhe të ardhmen e kushteve të saj, siç merr pjesë gjithashtu me një rol pozitiv dhe aktiv në shërbim të asaj që lidhet me çështjet islame në përgjithësi.. Dhe i lutem Allahut që ta bëjë në peshoren e veprave të tij të mira atë që po bën, dhe Allahu është dëshmitari më i mirë.”
Analiza kritike dhe letrare
Nga pikëpamja letrare, teksti i Dr. Merzukut u karakterizua nga një përmbledhje pa mangësi, që është stili i dijetarëve që e peshojnë fjalën me peshore ari:
- Modestia njohëse: Fillimi i dëshmisë me shprehjen “dhe nuk lëvdoj askënd para Allahut” pasqyron një ngjyrim të lartë fetar dhe letrar, që i jep dëshmisë besueshmëri morale dhe e zhvesh atë nga çdo qëllim personal.
- Përsëritja sistematike: Përsëritja e përshkrimit “rol pozitiv dhe aktiv” dy herë nuk ishte e tepërt, por është një përforcim gjuhësor që synon të rrënjosë cilësinë e “dinamizmit” në personalitetin e përfaqësuesit (Beqir Ismaili), për të sqaruar se nuk është thjesht një funksion zyrtar por një lëvizje e vazhdueshme.
- Dualiteti (I veçanti dhe i përgjithshmi): Lidhja mes “çështjeve të Kosovës” dhe “çështjeve islame në përgjithësi” pasqyron një vizion letrar holistik, që e sheh pjesën (Kosovën) si një anëtar jetik në trupin e të tërës (Ummetit).
Analiza politike dhe diplomatike
Kjo dëshmi përfaqëson një dokument të rëndësishëm politik në kontekstin e “diplomacisë popullore”:
- Njohja e përfaqësimit: Në një kohë kur Kosova po kërkonte identitetin e saj ndërkombëtar, njohja e një figure të përmasave të Dr. Merzukut për “përfaqësuesin e Kosovës” përfaqëson një mbështetje të madhe politike dhe morale për legjitimitetin luftarak të këtij populli.
- Parashikimi i së ardhmes: Referenca e tekstit për “të tashmen dhe të ardhmen e kushteve të saj” do të thotë se puna nuk ishte thjesht ndihmë momentale, por ishte një vizion strategjik që synonte ndërtimin e një entiteti politik të qëndrueshëm për Kosovën.
- Egjipti si qendër peshe: Zgjedhja e “Egjiptit” si skenë për këtë aktivitet pasqyron inteligjencën politike në zgjedhjen e një platforme rajonale dhe ndërkombëtare të aftë për të lëvizur opinionin publik botëror drejt çështjes kosovare.
- Integrimi i roleve: Analiza tregoi se Beqir Ismaili nuk u izolua me çështjen e tij kombëtare, por e integroi atë brenda shqetësimit të përgjithshëm islam, gjë që i siguroi asaj një thellësi strategjike dhe solidaritet që kapërcen kufijtë gjeografikë.
Dëshmia e Prof. Dr. Abdul Sabur Merzukut mbetet një medalje që zbukuron gjoksin e punës kombëtare kosovare në Egjipt, dhe është një kujtesë se çështjet e drejta kanë nevojë për burra që bashkojnë “aktivitetin pozitiv” me “sinqeritetin e besimit”. Prof. Beqir Ismaili ia doli, me dëshminë e të mëdhenjve, të jetë një urë e fortë përmes së cilës thirrja e Kosovës arriti në foltoret e ndikimit, që kujtimi i tij dhe i tyre të mbetet i skalitur në ndërgjegjen e historisë si një model i dhënies pa kufi.
Thëniet e Prof. Dr. Beqir Ismaili rreth Prof. Dr. Abdul Sabur Merzukut
- Përshkrimi i tij personal dhe intelektual për Merzukut:
“Ishte një dijetar i besueshëm, i njohur për guximin e tij, që nuk i frikësohej asnjë kritike kur bëhej fjalë për të vërtetën, i shqetësuar për çështjet e Ummetit… Allahu e përzgjodhi atë për të mbrojtur mendimin mesatar në periudhat më të errëta të ballafaqimit intelektual me grupet ekstremiste.”
- Përshkrimi i metodologjisë dhe shkrimeve të tij:
“Ai e vuri penën e tij në rreshtat e parë për të përballuar një valë të fuqishme terroriste… duke i ofruar Ummetit modelin e një dijetari të thellë dhe të një luani guximtar që shuan zjarret e mendimit ekstremist.”
- Dëshmia mbi marrëdhënien e punës me të dhe roli i tij në çështjen e Kosovës:
“Doktor Merzuku ishte i pari që dërgoi një ftesë zyrtare për mendimtarin islam kosovar, Hoxhë Muhidin Ahmedin… për të marrë pjesë në konferencën e Këshillit të Lartë, që të fliste vetë për çështjen e Kosovës… gjë që dha një mundësi të madhe për të shpjeguar çështjen përmes zërit të vetë Kosovës për herë të parë.”
- Vlerësimi i rolit të tij si diplomat kulturor:
“Periudha e punës së tij në Lidhjen e Botës Islame i mundësoi atij të vizitonte shumicën e vendeve islame dhe të njihej me problemet e tyre… kështu ai fitoi virtytin e perceptimit të drejtë të realitetit dhe njohjen me çështjet e Ummetit, prandaj shkrimet e tij mishëronin gjendjen e dijetarit që i vjen në ndihmë Ummetit me zgjidhje.”
- Përfundimi që ai jep mbi trashëgiminë e tij:
“Ai ishte një burrë shteti në njëfarë kuptimi, por mbi të gjitha ishte një njeri i Ummetit, i cili besonte se rilindja e myslimanëve nuk do të vijë përveçse me një mendim mesatar e të ekuilibruar, që bashkon konstantet e fesë me kërkesat e kohës.”
Konkluzioni Përfundimtar:
Këto thënie të ndërsjella shpërfaqin një model unik të partneritetit mes mendimit dhe veprimit, mes dijetarit hyjnor dhe diplomatit aktiv. Deklarata e Merzukut për Beqir Ismailin është një njohje e rolit të “ambasadorit të çështjes” që e kthen shqetësimin individual në punë institucionale. Ndërsa fjalët e Beqir Ismailit për Merzukun janë një dëshmi e rolit të “teoricienit të urtë” që e vendos tragjedinë në kornizën e saj më të gjerë intelektuale dhe strategjike. Së bashku, ata formojnë një rast studimor se si marrëdhënia personale e bazuar në besim dhe respekt mund të shndërrohet në një forcë shtytëse për t’i shërbyer një çështjeje të madhe njerëzore, duke shënuar një faqe të ndritur të solidaritetit islam në epokën moderne.
Poezi dedikuar shpirtit të Prof. Dr. Abdul Sabur Merzukut
Nga Kosova në Egjipt Shkruar nga: Prof. Dr. Beqir Ismaili
Për shpirtin e Prof. Dr. Abdul Sabur Merzukut:
O kalorës i mendimit, o burim i pastër i mesatarisë,
O ti që shndërrove shkronjën në urë,
Dhe fjalën në flamur të së vërtetës që nuk thyhet.
Paqja qoftë mbi ty
Nga malet e Kosovës së plagosur,
Ku ezani ende merr abdest me lot
Dhe ruan kujtesën.
Paqja qoftë mbi ty
Nga një tokë që ia dita emrin
Para se ta njihnin lajmet e botës,
E mbajte plagën e saj
Sikur të ishte plaga jote,
Dhe e mbrojte atë
Sikur të kish lindur në dheun e saj.
O bir i Al-Azharit dhe Dar al-Ulumit,
O ti që bashkove rreptësinë e dijetarit
Me butësinë e letrarit,
Vizionin e thirrësit
Dhe urtësinë e diplomatit.
Na mësove
Se mesataria nuk është zonë gri,
Por një majë e lartë
Që nuk e arrijnë dot
Përveçse guximtarët.
Dhe se mbrojtja e të shtypurit
Nuk është thjesht një sllogan,
Por qëndrim,
Qëndrueshmëri,
Dhe pagim i çmimit.
Sa shumë fole për Kosovën,
Jo si për një çështje teknike,
Por si për një qenie njerëzore
Që theret para syve të botës.
Ti ishe zëri
Kur zërat heshtnin,
Ti thoje:
“Duroni, por mos heshtni,
Lëvizni, qoftë edhe me një fjalë,”
Sepse fjala,
Kur është e sinqertë,
Shndërrohet në vepër.
O Abdul Sabur (Rob i të Duruarit),
Emri yt ishte fati yt,
Durove në kohë sprovash
Dhe mbajte amanetin e mendimit
Në kohën e zhurmës.
Fli i qetë,
Sepse fjalët e tua ende ecin mes nesh,
Dhe metodologjia jote mbetet peshore
Me të cilën matim ekstremizmin
Dhe neglizhencën.
Nga Kosova
Të dërgoj
Lutjen e një nëne që humbi djalin,
Buzëqeshjen e një fëmije që shpëtoi,
Dhe një dëshmi besnikërie.
E nga Egjipti
Ngjitet shpirti yt,
I rrethuar me dije,
Me sinqeritet dhe qëllim të pastër.
Mëshira e Allahut qoftë mbi ty
O dijetar i Ummetit,
O dëshmitar i së vërtetës,
O mik i Kosovës
Në kohën e vështirësisë.
Dhe paqja qoftë mbi ty
Ditën kur linde,
Ditën kur mbajte penën si shpatë,
Dhe ditën kur u largove,
Por gjurma jote mbeti.
Analizë e shkurtër letrare e poezisë
Poezia i përket llojit të elegjisë intelektuale që tejkalon vajtimin emocional drejt përkujtimit të vlerave dhe qëndrimeve. Folësi nuk vajton vetëm një person, por një projekt intelektual dhe moral të përfaqësuar nga figura e Prof. Dr. Abdul Sabur Merzukut.
Poezia bazohet në thirrjen e drejtpërdrejtë (“O kalorës i mendimit”, “O Abdul Sabur”), gjë që krijon një lidhje shpirtërore të gjallë mes poetit dhe të ndjerit, duke i dhënë tekstit një dimension dialogues që tejkalon mungesën fizike. Poeti gjithashtu përdor simbolikën e hapësirës (Kosova – Egjipti) si një urë qytetëruese dhe njerëzore, ku elegjia shndërrohet në një dëshmi solidariteti që kapërcen gjeografinë.
Imazhet poetike ndërtohen mbi kontraste semantike: fjala kundrejt shpatës, heshtja kundrejt zërit, plaga kundrejt kujtesës – kontraste këto që pasqyrojnë vizionin e të ndjerit të bazuar mbi mesatarinë si forcë aktive dhe jo si pozicion neutral. Gjuha është e fortë dhe e qartë, duke gërshetuar tonin shpirtëror me konstatimin intelektual, gjë që përkon me natyrën e figurës së lartësuar: dijetar, mendimtar dhe thirrës. Poezia përmbyllet duke konfirmuar idenë e vazhdimësisë së gjurmës pas vdekjes, ku fjala shndërrohet në vepër dhe metodologjia në trashëgimi.
Përfundim: Abdul Sabur Merzuk… Mbetja e gjurmës pas largimit të trupit
Ky prezantim i zgjeruar i jetës, mendimit dhe qëndrimeve të Prof. Dr. Abdul Sabur Merzukut tregon se diskutimi për të nuk hyn në kapitullin e elegjisë tradicionale, por në kapitullin e vlerësimit të një përvoje intelektuale të integruar që pati ndikimin e saj të qartë në një kohë të karakterizuar nga polarizimi i ashpër, përplasja mes rrymave dhe mjegullimi i imazhit të Islamit brenda dhe jashtë.
Merzuku përfaqësoi modelin e dijetarit që e kuptoi se mesataria nuk është një qëndrim gri mes dy palëve, por është një qëndrim etik guximtar që kërkon dije të rrënjosur, vizion të realitetit dhe gatishmëri për të paguar çmimin e fjalës. Përmes karrierës së tij akademike, punës institucionale, shkrimeve intelektuale dhe qëndrimeve praktike ndaj çështjeve të Ummetit – me çështjen e Kosovës në krye – ai dha një shembull të gjallë të mundësisë së bashkimit mes:
- Qëndrueshmërisë në parime dhe hapjes ndaj kohës.
- Përkushtimit fetar dhe vetëdijes politike.
- Diskursit të thirrjes dhe dimensionit njerëzor botëror.
Kapitujt e shtuar, dëshmitë e ndërsjella dhe poezia dedikuar shpirtit të tij, nuk vijnë si elemente plotësuese, por si komponentë që zbulojnë nivelet e shumta të ndikimit: ndikimi i tij në mendim, në qëndrim, në ndjenjë dhe në marrëdhëniet që tejkalojnë gjeografinë. Kjo vërteton se Abdul Sabur Merzuku nuk ishte vetëm një dijetar institucionesh, por ishte një dijetar i Ummetit.
Mes artikullit të botuar në vitin 2003 dhe këtij teksti të zgjeruar që shkruhet pas largimit të tij, ekziston një distancë kohore e mjaftueshme për të ri-vlerësuar me qetësi dhe objektivitet. Kjo është një distancë që tregon se ajo që ai shkroi, ajo që tha dhe ajo që mbrojti nuk ishin reagime rrethanore ndaj një ngjarjeje kalimtare, por ishin shprehje e një projekti intelektual koherent që mbetet ende i vlefshëm për t’u udhëzuar në përballjen me krizat e mendimit fetar bashkëkohor.
Trupi u largua, por gjurma mbeti. Mbeti fjala në të cilën ai besoi, metodologjia që ai mbrojti dhe qëndrimet që ai regjistroi si dëshmitar i një kohe që kishte nevojë të madhe për njerëz si Abdul Sabur Merzuku: dijetarë që zotërojnë guximin ashtu siç zotërojnë dijen, dhe urtësinë ashtu siç zotërojnë qëndrimin.
Lista e Referencave
- Ismaili, Beqir. (2000). Kosova, një komb i shtypur. Kajro: Shtëpia Botuese Alba Press.
- Ismaili, Beqir. (2000). Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk dhe roli i tij i shquar në shërbim të çështjes së Kosovës. Kajro: Shtëpia Botuese Alba Press.
- Ismaili, Beqir. (2003, 19 janar). “Një nga personalitetet e shquara në mendimin bashkëkohor islam: Prof. Dr. Abdul Sabur Merzuk dhe përpjekjet e tij ndaj çështjeve të Ummetit Islam”. Gazeta Al-Hayat (Egjipt).
