Shkrimtari i madh, thirrësi mendimtar, luftëtari i palëkundur, zotëruesi i pendës rrjedhshme dhe i stilit të lartë: Sejjid Kutb Ibrahim Husejn Shadhili (1324–1386 hixhri, 1906–1966).
Nëse më pyet: Kush është Sejjid Kutbi? Unë them: Vërtet Sejjid Kutbi është një nga burrat e mëdhenj të umetit tonë, në historinë tonë moderne dhe bashkëkohore. Ai është një mysliman i madh, nëse madhështinë e masim me shkallën e njerëzimit. Ai është një shkrimtar i madh, nëse madhështinë e masim me shkallën e krijimtarisë në letërsi dhe kritikën letrare. Ai është një thirrës i madh, nëse madhështinë e masim me forcën e ndikimit në thirrje dhe udhëzim. Ai është një dijetar dhe mendimtar i madh, që ka ndikimin e tij në shkencë dhe mendim, nëse madhështinë e masim me shkallën e pavarësisë në mendim dhe origjinalitetin në shkencë. Ai është gjithashtu një mysliman i madh, nëse madhështinë e masim me sakrificën dhe flijimin në rrugën e Allahut.
Na mjafton që ky burrë ia dha qafën dhe gjakun e tij si shpërblim për thirrjen në të cilën besonte. Dhe unë besoj se ai ishte i sinqertë në thirrjen e tij, qoftë qëllimi i tij i drejtë apo me gabime, ai ishte i sinqertë. Unë mendoj se ai është nga ata për të cilët vlen fjala e Allahut të Lartësuar: “Thuaj: Vërtet namazi im, adhurimi im, jeta ime dhe vdekja ime janë për Allahun, Zotin e botëve. Ai nuk ka shok, dhe kështu jam urdhëruar, dhe unë jam i pari prej myslimanëve.”[1]
Anëtarësimi i Sejjid Kutbit tek “Vëllezëria Myslimane”:
Ndër gjërat që tërhoqën vëmendjen e dëshmorit Sejjid Kutb për t’u anëtarësuar në organizatën e Vëllezërve Myslimanë ishin disa ngjarje që ndodhën në Amerikë, të cilat ai i pa me sytë e tij dhe e zgjuan për diçka që më parë nuk e kishte vërejtur. Në të vërtetë, Amerika festoi dhe kërcente e gëzuar për vdekjen e Hasan El-Bennës, ndërsa gazetat dhe revistat shkruajtën për vdekjen e armikut të parë të Perëndimit në Lindjen e Mesme!!
Ngjarja e dytë ishte takimi i tij me agjentin britanik të inteligjencës, “Xhon Hjuerth Dan”, në shtëpinë e këtij të fundit, ku “Dan” e paralajmëroi Sejjidin për “Vëllezërinë Myslimane” dhe për pasojat nëse ata do të merrnin pushtetin në Egjipt. Ai i dha informacione të sakta për organizatën dhe e nxiti atë që së bashku me intelektualë të tjerë egjiptianë të qëndronin kundër tyre. Në atë moment Sejjidi kuptoi vërtetësinë e thirrjes së Vëllezërve dhe armiqësinë e armiqve të umetit ndaj tyre. Në shtëpinë e këtij anglezi, Sejjid Kutbi (r.h) vendosi në brendësi të vet të bashkohej me “Vëllezërinë Myslimane”.
Ai u bë njëri prej tyre, madje një nga udhëheqësit e mendimit dhe të drejtimit brenda tyre, duke fituar besimin e udhëheqësit të tyre të përgjithshëm, i cili ia besoi drejtimin e “Departamentit të Përhapjes së Thirrjes” në organizatë. Po ashtu iu besua edhe drejtimi i redaksisë së revistës javore “Vëllezërit Myslimanë”, ku sekretar i redaksisë ishte shkrimtari i njohur islam, profesor Muhamed Fet’hi Osman.
Sejjid Kutbi zgjodhi me vullnet të plotë të anëtarësohej në thirrjen e Vëllezërve, sidomos pasi iu shuan shpresat tek udhëheqësit e revolucionit, tek të cilët fillimisht kishte varur ëndrra dhe shpresa, por ato u shpërndanë e u zhdukën, ashtu siç shprehet poeti i dashuruar:
Sikur unë sot nga Lejla,
jam si ai që përpiqet të mbajë ujin në dorë,
por i shpëton ndërmjet gishtave.
Takimi i tij me Ebu Hasan Nedeuiun:
Shejh Ebu Hasani u takua në Kajro me shumë dijetarë, thirrës dhe mendimtarë, dhe regjistroi për ta vërejtje të sakta në librin e tij që botoi pas kthimit me titull “Kujtimet e një udhëtari në Lindjen Arabe”. Ndër ata që u takua ishte edhe dëshmori Sejjid Kutbi, i cili mbeti i mahnitur prej tij dhe i shkroi një parathënie tjetër librit të tij “Çfarë humbi bota me rënien e myslimanëve?”, ku e vlerësoi librin dhe autorin e tij ashtu siç duhej dhe ia dha vendin që meritonte.
Takimet e mia me Sejjid Kutbin:
Pas anëtarësimit të profesor Sejjid Kutbit tek “Vëllezëria Myslimane”, ai u bë një prej udhëheqësve të mendimit dhe të drejtimit në këtë lëvizje, duke fituar besimin e udhëheqësit të tyre të përgjithshëm. Ai u ngarkua me drejtimin e “Departamentit të Përhapjes së Thirrjes” dhe me drejtimin e redaksisë së revistës javore “Vëllezëria Myslimane”.
Në këtë periudhë, profesor Sejjidi më ftoi që ta takoja. Shkova tek ai në redaksinë e revistës, dhe ai më tha se ishte caktuar në krye të Departamentit të Përhapjes së Thirrjes, dhe dëshironte ta ndërtonte atë mbi baza metodologjike të shëndosha. Ai më kërkoi që thirrësit e Vëllezërve ta ndihmonin, sepse pa bashkëpunimin e të gjithëve, sidomos të të rinjve premtues si unë, nuk do të mund ta arrinte atë që synonte.
I thashë: “Unë jam me ty në gjithçka që dëshiron, inshallah. Ne jemi ushtarët e tu në realizimin e shpresave të tua të mëdha për përhapjen e thirrjes në mënyrë shkencore.”
Ai tha: “E di se ligjëratat e së martës janë lënë tashmë në dorë të rastësisë. Çdo të martë ngrihet njëri prej vëllezërve dhe flet për çfarë t’i vijë në mendje, pa përgatitje e pa parapërgatitje. Është një ligjëratë spontane, e rastit. Një gjë e tillë nuk i ka hije një organizate të madhe e me traditë si Vëllezërit. Prandaj vendosa që këtë çështje ta organizojmë. Do të caktojmë disa thirrës, secili të marrë përsipër një muaj, ku do të mbajë katër ligjërata mbi një temë të përcaktuar më parë. Ai do të përgatisë materialin dhe ta paraqesë para vëllezërve, në mënyrë që ata të përfitojnë dije e kulturë, jo vetëm emocione.”
I thashë: “Është mendim i shkëlqyer.”
Pastaj ai më tha: “Dua të zgjedhësh njërën prej këtyre dy temave: e para është “Momente nga jeta profetike”, dhe e dyta “Moralet e Kuranit”. A i sheh të përshtatshme këto?”
I thashë: “Të dyja janë të përshtatshme, por unë zgjedh të dytën. Mendoj se kam diçka për të thënë që mund të jetë e dobishme, inshallah.”
Ai tha: “Në emër të Allahut, le të jetë ajo. Do të caktojmë muajin nëntor, pra gjatë vitit shkollor, inshallah.”
Por gjërat ndryshuan me një shpejtësi të habitshme, ndodhi ajo që ndodhi, dhe kur erdhi muaji nëntor i caktuar, ai më gjeti mua dhe vëllezërit e tjerë në burgun ushtarak. Njeriu planifikon, por Allahu vendos, dhe Allahu ka çështje të mëdha për krijesat e Tij.
Kjo ishte hera e dytë që e takova dhe bisedova vetëm me dëshmorin Sejjid Kutub (r.h). Hera e parë kishte qenë me kërkesën time. Unë isha i angazhuar me idenë e reformimit të Al-Az’harit, pasi e dija se ai ishte një institucion i madh shkencor e fetar, me ndikim në Egjipt, në gjithë botën islame, madje edhe mbi myslimanët jashtë botës islame. Shkatërrimi i Al-Az’harit do të ishte humbje e madhe për umetin, ndërsa reformimi i tij do të ishte përmirësim i gjendjes së tij. Që moti kishin thënë:
“O ju dijetarë,
o ajka e shoqërisë,
çfarë e ndreq ajkën,
kur vetë ajka prishet?”
Shkova te profesori Sejjid (r.h) dhe i paraqita idetë e mia për reformimin e Al-Az’harit, përmirësimin e programeve, ngritjen e dijetarëve të tij. Ia shpjegova në një takim të gjatë në shtëpinë e Vëllezërve në Hilmijë. Ai e lavdëroi përpjekjen time dhe orientimin reformues, më inkurajoi në një mënyrë që më gëzoi dhe më qetësoi shpirtin. Ai më dha edhe disa këshilla e udhëzime të rëndësishme nga fryti i leximeve dhe përvojave të tij në jetë.
Më kujtohet se kur i fola për filozofinë islame, më tha: “Në të vërtetë, ajo nuk është filozofi islame. Ajo është hije e filozofisë greke e përkthyer në arabisht, me disa shtesa që nuk ndryshojnë thelbin. Ne kemi nevojë për një filozofi që të shprehë të vërtetat e mëdha të Islamit, idenë e tij gjithëpërfshirëse për kozmosin, jetën dhe njeriun, duke treguar qartë përparësinë e këndvështrimit islam mbi të gjitha këndvështrimet dhe filozofitë e tjera – qofshin ato të feve të shpallura që u shtrembëruan, të feve idhujtare tokësore apo të filozofive njerëzore.”
Pas këtyre dy takimeve nuk më qe e shkruar që të ulesha sërish me të. Në verën e vitit 1964 isha në Kajro, kur ai u lirua nga burgu falë ndërhyrjes së presidentit irakian Abdu Selam Arif. Desha ta takoja pas lirimit të tij dhe shkova në shtëpinë e tij në Heluan, me shoqërinë e disa vëllezërve nga Az Az’heri. Fatkeqësisht nuk e gjetëm, dhe nuk na u dha më mundësia ta takonim sërish, sepse vitin pasardhës erdhi sprova e vitit 1965, ku ndodhi ajo që ndodhi. Falënderimi i qoftë Allahut në çdo gjendje.
Organizata “65”:
Organet e sigurisë së Abdul Naserit shpallën se kishin zbuluar një “organizatë të fshehtë” shumë të rrezikshme, të drejtuar nga “Sejjid Kutbi” dhe një grup i vogël i “Vëllezërisë Myslimane”. Kjo organizatë me numër të kufizuar anëtarësh dhe me mundësi të kufizuara – që në thelb merrej me vetëdijësim, kulturim dhe përgatitje mendore e shpirtërore – u ekzagjerua shumë nga aparatet e Abdul Naserit, të cilat e bënë “nga fara, një kodër” dhe “nga macja, një deve”, siç thotë fjala e urtë. Madje mendoj se këto organe e ekzagjeruan çështjen edhe para vetë Abdul Naserit, duke ia paraqitur atë në një formë të fryrë shumëfish më tepër nga realiteti, sikur ta shihte me një mikroskop zmadhues; e gjitha kjo për ta nxjerrë prej tij vendimin fatkeq për ndezjen e zjarrit të dhunës dhe torturës.
Ata u munduan t’i japin kësaj organizate të kufizuar një përmasë kërcënuese, duke thënë: se ajo planifikonte “të hidhte në erë digat e Kenaatrit El-Kheirijje”! A mendon vallë një njeri me mend të shëndoshë diçka të tillë? Çfarë do të fitonte nga kjo veç shkatërrimit dhe mjerimit? Nëse do të synonte të merrte pushtetin në vend, si do ta shkatërronte atë përpara se ta kontrollonte?
Po ashtu, u përhap se ata kishin planifikuar të vrisnin “Ummu Kulthumin”! A do ta mendonte një gjë të tillë dikush me një grimcë arsyeje? Çfarë krimi kishte bërë Ummu Kulthumi që të meritonte një ndëshkim të tillë? A mund të mendohet se një njeri i arsyeshëm do të vriste një artiste të dashur nga populli egjiptian – madje nga e gjithë bota arabe – duke e ekspozuar veten ndaj mllefit popullor, pa kurrfarë arsyeje?
Qeverisë i erdhi në ndihmë aparati i saj i fuqishëm propagandistik – pasi dihet se të gjitha gazetat në Egjipt ishin “shtetëzuar” dhe ishin bërë pronë e shtetit – të shkruara, të dëgjuara dhe të shikuara. Ato ishin zëdhënësit e saj, mbrojtësit e saj dhe sulmuesit e kundërshtarëve, duke qenë në gjendje ta orientojnë opinionin publik nga ana e qeverisë. Për më tepër, kundërshtari nuk kishte asnjë mjet mediatik për t’u mbrojtur, qoftë edhe minimalisht.
Kjo fushatë filloi me arrestimin e profesor Muhamed Kutbit më 30 korrik 1965, pastaj arrestimin e profesor Sejjid Kutbit më 9 gusht të po atij viti. Pas kësaj, hordhitë e Abdul Naserit u lëshuan duke arrestuar mijëra anëtarë të “Vëllezërisë Myslimane”. Vetë Abdul Naseri më vonë u mburr se kishte arrestuar tridhjetë mijë vetë për gjysmë ore!
Vërejtje mbi dy çështje të rëndësishme:
Dua të sqaroj këtu dy gjëra:
E para: Grupi i “Vëllezërisë Myslimane”, që në atë kohë kryesohej nga profesori Hudejbi, nuk e ka themeluar këtë organizim, dhe nuk është përgjegjës për të. Përkundrazi, përgjegjësia bie mbi numrin e kufizuar të atyre që e kanë thirrur dhe e kanë organizuar. Është padrejtësi t’i ngarkohet një grupi të madh si “Vëllezërisë Myslimane” barra e një pakice të kufizuar brenda saj, e cila nuk iu përmbajt vijës së saj dhe nuk mori leje nga udhëheqësi i saj i përgjithshëm. Për më tepër, grupi i “Vëllezërisë Myslimanë” nuk ekzistonte ligjërisht, pasi ishte i shpërndarë zyrtarisht, prandaj nuk lejohet që ndonjë vepër t’i atribuohet asaj. Individët duhet të mbajnë përgjegjësi për atë që kanë bërë si persona të veçantë.
E dyta: Gjërat që ata përmendën si akuza ndaj këtij organizimi – edhe nëse supozojmë se janë të sakta – asgjë prej tyre nuk është zbatuar realisht në terren. Është thënë se disa prej tyre i kanë shkruar vetëm në një fletë, duke i konsideruar si mendime që po i shqyrtonin, ose si propozime që mund t’ua paraqisnin të tjerëve, ose diçka të ngjashme. Ndërsa njeriu, fetarisht dhe ligjërisht, pyetet vetëm për atë që e ka bërë realisht, ose për atë që e ka filluar dhe ka ndërmarrë hapa për ta zbatuar. Ndërsa bisedat e brendshme të shpirtit, mendimet dhe imagjinatat që i kalojnë në mendje, nuk merren në llogari as nga feja dhe as nga ligji. Në hadithin e saktë thuhet: “Allahu ia ka falur umetit tim ato që u kalojnë nëpër mend, përderisa nuk e zbatojnë dhe nuk e shprehin me fjalë.”
Për çfarë u gjykua Sejjid Kutbi?
E vërteta është se Sejjid Kutbi dhe organizimi i tij nuk u gjykuan për “vepra të rrezikshme” që kishin kryer, por të dy u gjykuan për “idetë e rrezikshme” që ai kishte përqafuar ose që thërriste njerëzit drejt tyre. Po të ishin të drejtë dhe të guximshëm, ata duhej të thoshin: “Ne e gjykuam këtë njeri – madje e dënuam me vdekje – për shkak të ideve të tij, jo për shkak të veprave të tij.”
E çuditshme është se idetë e Sejjid Kutbit i gjykonte një oficer me kulturë të kufizuar, me pak dije e furnizim në fushën e dijes e mendimit, edhe pse ishte gjeneral në ushtri. Nëse do të ishte e nevojshme të gjykohej mendimi i Sejjid Kutbit, atëherë duhej t’i formohej një komision prej dijetarësh e mendimtarësh të mëdhenj, që ta diskutonin me të atë ku kishte arritur.
Sejjid Kutbi u gjykua për librin e tij më të rrezikshëm, “Shenjat në Rrugë”, sepse aty përqendrohen idetë e tij kryesore për ndryshimin që kërkonte. Edhe pse origjina e tyre ishte marrë nga tefsiri i tij “Në hijen e Kuranit”, në botimin e dytë dhe në pjesët e fundit të botimit të parë.
Nga libri ishte botuar vetëm një numër i kufizuar ekzemplarësh në botimin e parë që e botoi “Mektebe Vehbe”, por pasi Sejjid Kutbi u dënua me vdekje dhe fitoi shehidllëkun, libri filloi të botohej në të gjithë botën me dhjetëra mijëra kopje. U vërtetuan fjalët e tij: “Fjalët tona do të mbeten kukulla prej dylli, pa shpirt dhe pa jetë, derisa të vdesim për to; atëherë ato marrin shpirt dhe u shkruhet jeta.” Pra, ata në të vërtetë nuk i kundërshtuan idetë e tij, por përkundrazi kontribuan fuqishëm në përhapjen dhe shpërndarjen e tyre!
Dënimi me vdekje:
Sejjid Kutbi u gjykua përpara një “gjykate ushtarake”, e përbërë nga oficerë të lartë. Dhe me të vërtetë është për t’u habitur që një ushtarak – sado përvojë apo dije të kishte – të gjykojë një personalitet të madh si Sejjid Kutbi: shkrimtar, poet, kritik, dijetar, thirrës dhe mendimtar!
Në fund të gjykimit, të cilin e ndoqën shumë njerëz në çdo vend, njerëzit mbetën të habitur nga dënimi me vdekje i tre të akuzuarve: Sejjid Kutbit, Muhamed Jusuf Huvashit dhe Abdu-l-Fettah Ismailit, ndërsa të tjerët morën dënime të ndryshme.
Gjaku i Sejjid Kutbit dhe i dy shokëve të tij do të mbetet mallkim mbi ata që e derdhën pa të drejtë dhe do t’i ndjekë ata, derisa fati të hakmerret mbi tiranët e padrejtë dhe t’i përgjigjet lutjes së të shtypurve, të cilën Allahu e ngre mbi re, ia hap dyert e qiellit dhe thotë: “Pasha Madhështinë Time, do të të ndihmoj, qoftë edhe pas një kohe.”
Pjesëmarrja ime në demonstratën e Amanit kundër ekzekutimit të Sejjid Kutbit:
Pas ekzekutimit të dënimit me vdekje të dhënë nga gjykata ushtarake në Egjipt, Xhemal Abdul Naseri hodhi poshtë të gjitha thirrjet dhe ndërmjetësimet që i kishin ardhur nga vendet arabe dhe myslimane.
Kjo ngjarje pati jehonë të gjerë në mbarë botën, veçanërisht mes aktivistëve të fushës islame dhe të interesuarve për çështjen islame, sidomos mes “Vëllezërisë Myslimane” jashtë vendit, të cilët u tronditën rëndë nga kjo ngjarje. Vëllezërit në “Aman” vendosën të organizonin një marshim të madh proteste në një ditë të caktuar.
Unë u përpoqa të merrja pjesë personalisht në këtë marshim, kështu që udhëtova nga Halili (Hebroni) – ku po qëndroja atë verë – drejt Amanit, për t’u takuar me vëllezërit atje dhe për të kontribuar me ta në ngritjen e parullave që denonconin padrejtësinë dhe tiraninë, që thërrisnin mallkimin mbi tiranët dhe zullumqarët, dhe që kërkonin hakmarrje për dëshmorin e pafajshëm. Pas pjesëmarrjes në marshim, u ktheva në Halil, për t’u përgatitur për hytben e së ardhshmes së Xhumasë, e cila më kujtohet se ishte në xhaminë e Halil Ibrahimit.
Një ndalesë me dëshmorin Sejjid Kutbin
Nuk ka dyshim për asnjë studiues të paanshëm, as për asnjë vëzhgues të drejtë, se Sejjid Kutbi ishte një mysliman i madh, një thirrës i shquar, një shkrimtar i aftë dhe një mendimtar i dalluar; se ai ishte burrë që iu përkushtua fesë së tij pa asnjë hije tjetër, ia dorëzoi fytyrën vetëm Allahut, dhe bëri që namazi i tij, kurbani i tij, jeta dhe vdekja e tij të ishin për Allahun, Zotin e botëve, pa i bërë Atij shok.
Nuk ka as dyshim për sinqeritetin e Sejjid Kutbit ndaj idesë që ai besoi, as për zjarrin e pasionit të tij për të dhe përkushtimin e plotë ndaj saj. Ai e vuri kokën e tij mbi pëllëmbë dhe e ofroi shpirtin e tij lirshëm për hir të saj.
Nuk ka dyshim gjithashtu se ai kaloi vitet e fundit të jetës së tij në burg, duke e ndriçuar dhe shpjeguar idenë e tij me penën e tij krijuese, me gjuhën e tij të ëmbël dhe me stilin e tij tërheqës. Po kështu, nuk ka dyshim se librat e tij i japin lexuesit një ngarkesë shpirtërore dhe emocionale të fuqishme, të ngrohtë dhe nxitëse, e cila e zgjon nga përgjumja dhe e lëviz nga qëndrimi i ngurtë, për shkak të nxehtësisë dhe sinqeritetit që mbartin.
Kjo ide ishte përfundimi i zhvillimit të tij intelektual dhe shkencor, pas një jete të mbushur me krijimtari në fushën e letërsisë dhe kritikës, si dhe në fushën e thirrjes islame dhe mendimit. Dhe kushdo që dëshiron ta kuptojë Sejid Kutbin, duhet të njihet me etapat e jetës dhe të zhvillimit të tij, derisa të kuptojë gjendjen përfundimtare ku arriti.
Etapat e jetës së Sejid Kutbit:
Së pari: Faza e letërsisë dhe kritikës:
Hera e parë kur u shfaq Sejid Kutbi, ai u shfaq si poet, e më pas si kritik letrar. Ai ishte poet i ndjeshëm, i hollë në ndjenja, i mbushur me emocione. Kritikët e llogarisnin pjesë të “drejtimit romantik” në poezi, saqë Dr. Muhamed Menduri e renditi atë në grupin “Apollo”, të njohur për orientimet e tij romantike.
Në prozë, ai i përkiste “Shkollës së Akadit”, dhe Akadi përfaqësonte “shkollën liberale” dhe mendimin e lirë. Asokohe ende nuk ishte shfaqur qartë prirja e tij islame që u pasqyrua në shkrimet e mëvonshme. Përfaqësues i “shkollës islame” në letërsi ishte Mustafa Sadik Rafii. Ndërmjet këtyre dy drejtimeve kishte një përplasje të ashpër, ku arma ishte pena, dhe fusha e betejës ishin revistat letrare si “Er risala” dhe “Eth thakafa”, si dhe librat letrarë. Rafii e sulmoi Akadin në artikuj që më vonë u mblodhën në librin “Ales-Suffud”. Në këtë periudhë, Sejjid Kutbi ende nuk kishte një qasje të qartë islame, edhe pse ishte diplomuar në “Darul-Ulum” dhe kishte qenë bashkëkohës i Hasan el-Benas, të cilin e njohu dhe thirrjen e tij vetëm pas shehidllëkut të tij.
Profesori Mahmud Abdul Halim përmend në librin e tij “Vëllezëria Myslimane”… Ngjarje që bënë historinë një rast në lidhje me Sejjid Kutbin në këtë periudhë, të cilin unë ende e shoh me dyshim: se ai kishte shkruar një artikull në gazetën “Al-Ahram” në mbrojtje të “lakuriqësisë”, duke e quajtur atë si pjesë të lirisë personale, ngjashëm me atë që shkruajnë predikuesit e amoralitetit. Ky është një ton i çuditshëm për ecurinë e Sejjid Kutbit, sepse – sa dimë – ai nuk ishte kurrë në asnjë periudhë të jetës së tij thirrës i shthurjes. Shpresoj që studiuesit e rinj të hulumtojnë dhe të zbardhin saktësisht këtë ngjarje dhe çfarë qëndron pas saj.
Kjo fazë e jetës së tij u kurorëzua me dy vepra të mëdha të letërsisë së pastër, ku Sejid Kutbi nuk imitoi askënd, por krijoi një stil të vetin:
“Bazat e kritikës letrare”, që – sipas historianëve të letërsisë arabe – ishte një punim i shquar, megjithëse nuk mori vlerësimin që meritonte, ndoshta për shkak të kalimit të autorit në fushën e thirrjes islame, duke u renditur tashmë mes thirrësve e jo mes letrarëve e kritikëve.
Shërbimi i tij origjinal për Kuranin dhe mrekullinë e tij gjuhësore, me një metodë të paprecedentë, që u përfaqësua në dy librat e tij të mrekullueshëm:
Ilustrimi artistik në Kuran
Panorma e Kiametit në Kuran
Libri i parë paraqet teorinë, ndërsa i dyti shërben si aplikimi i saj.
Këto dy libra përbëjnë hyrjen ose urën e lidhjes me fazën e ardhshme: fazën e thirrjes islame
Së dyti: Faza e thirrjes islame
Faza e dytë në jetën e Sejjid Kutbit është faza e thirrjes në Islam; si besim dhe sistem jete që vendos drejtësinë shoqërore në tokë, largon padrejtësitë mes njerëzve dhe mbron të drejtat e të varfërve dhe të dobëtve, me dy mjete kryesore: ligjshmërinë juridike dhe udhëzimin moral.
Ky zhvillim kishte parathënie dhe shenja, ndër to: interesimi i tij për çështjen e padrejtësive shoqërore në Egjipt, sundimi i feudalizmit shtypës në fshatra, kapitalizmi shfrytëzues monopolist në qytete mbi ekonominë egjiptiane, dhe humbja e fshatarëve dhe punëtorëve – që përbënin shumicën e egjiptianëve – mes shtypjes së këtyre dhe sundimit të atyre.
Ky orientim u shfaq qartë në pjesëmarrjen e tij në revistën “Mendimi i Ri”, e cila merrej me këtë aspekt shoqëror dhe nuk zgjati shumë. Ne e kemi përmendur këtë në pjesën e tretë të kësaj serie, në librin tonë “Djali i fshatit dhe libri… portrete jete dhe udhëtimi”. Ndoshta dy librat e tij të mëparshëm në shërbim të shpjegimit kuranor ia hapën rrugën që të shihte “përmbajtjet” e mëdha reformuese që përmbante Kurani, edhe pse studimi i tij fillimisht ishte i përqendruar tek forma dhe stili.
Libri i parë që iu shfaq në këtë fazë ishte “Drejtësia Shoqërore në Islam”, ku ai trajtoi temën në mënyrë metodologjike, duke sqaruar bazat e drejtësisë shoqërore në Islam. Edhe pse shejh Gazaliu (r.h) kishte meritën e pararendësit në trajtimin e këtyre çështjeve në artikujt që botonte në revistën “Vëllezëria Muslimane”, të cilat më pas i mblodhi në librat: “Islami dhe gjendjet ekonomike”, “Islami dhe metodat socialiste”, dhe “Islami; shpifjet ndaj tij mes komunistëve dhe kapitalistëve”. Por këto libra nuk ishin të shkruara me metodologjinë që përdori Sejjid Kutbi, pasi në origjinë ishin artikuj që ndriçonin aspekte të rëndësishme në këtë fushë shoqërore dhe ekonomike të Islamit.
Nuk ka dyshim se dëshmori Sejjid Kutbi përfitoi nga librat e Gazaliut, edhe pse nuk i mori fjalë për fjalë, por huazoi shumë ide. Për këtë arsye, në botimin e parë të librit të tij ai i renditi ndër burime: “Islami dhe gjendjet ekonomike” dhe “Islami dhe metodat socialiste”. Më pas ato u hoqën bashkë me gjithë listën e burimeve.
Libri “Drejtësia Shoqërore” u prit me ngrohtësi dhe mirëseardhje në qarqet islame; duke u konsideruar si lindja e parë e Sejjid Kutbit në epokën e tij të re. Ata u gëzuan që rryma islame fitoi një shkrimtar me peshë letrare dhe një penë të fuqishme; duke e parë si një shtesë me vlerë për këtë rrymë.
Sidomos Vëllezërit Muslimanë u mbushën me gëzim për këtë penë të re që iu bashkua karvanit islam, sikur të ishte një shpërblim për ta pas daljes së tyre nga burgjet e Turës dhe “Hajkestepit”, dhe pas rrëzimit të qeverisë së Ibrahim Abdul Hadit – vrasësit të Hasan el-Bennasë dhe njeriut me histori të zezë!
Sejjid Kutbi nuk u mjaftua me këtë libër, por e pasoi me libra të tjerë: “Beteja e Islamit me kapitalizmin” dhe “Paqja botërore dhe Islami”, si dhe me disa artikuj që i shkroi në revistën “Da’ua” të Vëllezërve Muslimanë, në revistën “Socializmi” të Partisë së Punës, dhe në revistën “El-Liua” të partisë kombëtare. Por të gjitha këto artikuj ishin “Nën flamurin e Islamit”; dhe më vonë u mblodhën nën titullin “Studime Islame”.
Në këtë periudhë ai filloi të shkruante edhe tefsirin e tij të famshëm, të cilin nuk e quajti “tefsir”, por pranoi ta quante “Në hijen e Kuranit”, dhe ky emërtim ishte i saktë. Në botimin e parë nuk kishte tiparin e një tefsiri zyrtar, por më shumë ishin qëndrime të mendjes së përsiatur, të një zemre të gjallë dhe të një ndjenje të hollë përballë Kuranit: duke kërkuar këshillat e tij, duke shfaqur mrekullinë e tij, duke sqaruar të vërtetat e tij dhe duke tërhequr vëmendjen mbi qëllimet e tij. Megjithatë, kjo ndryshoi në pjesët e fundit dhe në botimin e dytë të pjesëve të para, ku ai filloi t’i kushtonte më shumë rëndësi aspektit të tefsirit, aq sa mund të thuhet se e derdhi thelbin e tefsirit të Ibn Kethirit në “Hijet e tij”.
Në këtë periudhë Sejjid Kutbi filloi të afrohej me “Vëllezërinë Muslimane, duke parë me sytë e tij aktivitetin dhe përkushtimin e tyre, lidhjen e tyre të fortë dhe vëllazërinë e thellë, si dhe vetitë e shumicës së tyre me ndërgjegje të hollë dhe ndjeshmëri të butë. Udhëheqësi i përgjithshëm, Hasan el-Hudejbi, e merrte shpesh me vete në udhëtimet e tij, që ai të shihte vetë, të dëgjonte vetë dhe më pas të gjykonte me mendjen e tij, e të zgjidhte për veten e tij.
Së treti: Faza e revolucionit islamik
Kjo është një fazë e re në të cilën u zhvillua mendimi i Sejjid Kutbit, të cilën mund ta quajmë “faza e revolucionit islamik”: revolucioni kundër të gjitha “qeverive islame”, ose që pretendojnë se janë islame, dhe revolucioni kundër të gjitha “shoqërive islame”, ose që pretendojnë se janë islame.
Sejjid Kutbi dhe tekfiri
Në të vërtetë, sipas Sejjid Kutbit, të gjitha shoqëritë ekzistuese në tokë janë bërë shoqëri xhahile. Ky mendim revolucionar refuzues, i cili u formua brenda tij, buronte nga tekfirizmi i shoqërisë dhe i njerëzve në përgjithësi, sepse ata “rrëzuan sovranitetin e Allahut” dhe pranuan për gjykim diçka tjetër përveç Tij, iu nënshtruan sistemeve njerëzore, ligjeve të vendosura, vlerave tokësore, importuan filozofi dhe metoda edukative, kulturore, mediatike, shoqërore, ekonomike, politike e administrative, e të tjera, nga burime joislame dhe jashtë shoqërive të Islamit.
Me çfarë tjetër mund të përshkruhen këta, veçse si shoqëri që i kanë kthyer shpinën fesë islame? Madje, sipas tij, realiteti është se ata kurrë nuk kanë hyrë në Islam, që të mund të gjykohen si të larguar prej tij. Hyrja në Islam është vetëm me shqiptimin e dy dëshmive: “Dëshmoj se nuk ka zot tjetër përveç Allahut, dhe se Muhamedi është i Dërguari i Allahut”. Por ata nuk e kanë kuptuar kuptimin e kësaj dëshmie, nuk e kanë kuptuar se “La ilahe il-lAllah” është metodë jete për myslimanin, që e dallon atë nga pasuesit e xhahilijeteve të ndryshme, të cilët njerëzit i konsiderojnë si dijetarë dhe civilizues.
Ky mendim revolucionar refuzues u formua në burg, sidomos pas shpalljes nga Egjipti dhe udhëheqësi i tij, Abdu Naseri, për domosdoshmërinë e kalimit në socializëm dhe zgjidhjes socialiste, pas daljes së “Kartës” që disa e quajtën “Kurani i Revolucionit”, dhe pas afrimit egjiptiano-sovjetik, pajtimit me komunistët, ngritjes së tyre mbi aparatet e medias, kulturës, letërsisë dhe mendimit, dhe përpjekjes së tyre për të ndryshuar fytyrën historikisht islame të Egjiptit. Atëherë Sejjid Kutbi e pa se kufri e kishte hequr maskën, dhe nuk kishte më nevojë të fshihej pas sloganeve për të mashtruar masat dhe për të hutuar njerëzit.
Atëherë ai vendosi të hynte në betejë i vetëm, qoftë mbi kalë a qoftë më këmbë, me shpatën e tij – e s’kishte shpatë tjetër përveç penës – për të luftuar kundërshtarët e tij, dhe sa të shumtë ishin ata! Do të luftonte ateistët mohues, do të luftonte idhujtarët paganë, do të luftonte ithtarët e Librit – hebrenjtë dhe të krishterët – dhe do të luftonte edhe myslimanët, të cilët i kishte vrarë xhahilija, duke jetuar si myslimanë pa Islam.
Megjithëse unë admiroj shumë inteligjencën, gjenialitetin dhe supermacinë e Sejjid Kutbit, dhe e dua e e respektoj tepër, dhe besoj sinqeritetin e tij e pastërtinë e qëllimit të mendimit ku ka arritur, si fryt i ixhtihadit dhe përsiatjes, prapëseprapë unë nuk pajtohem me shumicën e orientimeve të tij të reja ideore. Sejjid Kutbi i ri u kundërvu Sejjid Kutbit të vjetër, Sejjid Kutbi revolucionar refuzues u kundërvu Sejjid Kutbit thirrës paqësor, apo Sejjid Kutbit të “Drejtësisë Shoqërore” kundrejt Sejjid Kutbit të “Shenjat në Rrugë”.
Unë e kam diskutuar mendimtarin dëshmor në disa nga librat e mi, për disa nga idetë e tij themelore, edhe pse disa vëllezër më qortuan për këtë. Por unë e shkrova atë që shkrova, dhe diskutova atë që diskutova, nga këshilla për fenë, dhe për të qenë i lirë para Allahut, dhe për të sqaruar atë që besoj se është e vërteta. Përndryshe, do të isha nga ata që fshehin diturinë, ose që bëjnë kompromis për të vërtetën, ose që lëkunden në fe, ose që e vënë kënaqësinë e njerëzve mbi kënaqësinë e Allahut të Lartësuar.
Ne besojmë se askush pas të Dërguarit të Allahut (a.s) nuk është i pagabueshëm, prej çdo njerit tjetër mund të merret ose të refuzohet, se nuk ka “të mëdhenj” në dije, dhe se gabimi i dijetarit nuk ia ul vlerën atij, përderisa ekziston qëllimi i mirë dhe ixhtihadi i duhur. Madje ixhtihadi i gabuar është i arsyetuar, dhe merr një shpërblim, siç thotë hadithi, qoftë gabimi në çështje teorike apo praktike, themelore apo dytësore, siç e kanë sqaruar Ibn Tejmije, Ibn Kajjim e të tjerë.
Më e rrezikshmja në orientimet e reja të kësaj faze të Sejjid Kutbit është mbështetja e tij tek ideja e tekfirit dhe zgjerimi i tij, në atë masë që lexuesi nga fjalët e tij në shumë vende të “Hijeve” dhe në librin “Shenjat në Rrugë” kupton se të gjitha shoqëritë janë bërë “xhahile”. Dhe ai nuk e kishte fjalën vetëm për xhahilijen e sjelljes e veprës, por për “xhahilijen e akides”: shirku dhe kufri në Allahun, sepse nuk pranuan sovranitetin e Tij, por i shoqëruan me Të zota të tjerë, nga të cilët importuan sistemet, ligjet, vlerat, konceptet dhe idetë, duke i zëvendësuar me sheriatin e Allahut, me ligjet e Librit dhe Sunetin e të Dërguarit (a.s).
Prandaj, njerëzit nuk kanë nevojë që t’u paraqesim sistemin shoqëror, ekonomik, politik apo juridik të Islamit, sepse këto sisteme i shfrytëzojnë vetëm ata që besojnë se janë nga Allahu. Sa për ata që nuk besojnë, atyre duhet t’u paraqitet së pari akideja: që të besojnë në Allahun si Zot, në Islamin si fe, në Muhamedin si të Dërguar dhe në sheriatin si sovran. Këtë e theksoi në librin “Shenjat”, dhe e sqaroi në librin “Islami dhe problemet e qytetërimit”. Ai e krahasoi shoqërinë tonë me shoqërinë e Mekës në kohën e shpalljes, ku i Dërguari (a.s) nuk u paraqiti ligje e sisteme, por vetëm akiden dhe teuhidin.
Sejjid Kutbi dhe Fikhu
Ai mendonte, se nuk ka kuptim të “zhvillimit” e fikhut islam, apo “ringjalljen e ixhtihadit” në të; sepse nuk ka dobi nga kjo përderisa mungon vetë shoqëria myslimane. Sipas tij, më parë duhet të ngrihet shoqëria myslimane, e pastaj të bëjmë ixhtihad për problemet e saj sipas realitetit islam.
Unë e kam diskutuar idenë e tij për ixhtihadin në librin tim “Ixhtihadi në sheriatin islam”, dhe kam sqaruar me argumente gabimin e tij. Po ashtu e kam diskutuar edhe mendimin e tij për xhihadin. Ai u përqafua me mendimin më të ngushtë dhe më të ashpër të fikhut islam, në kundërshtim me drejtimin e shumë dijetarëve dhe thirrësve bashkëkohorë, duke thënë se myslimanët duhet të përgatiten për të luftuar gjithë botën, derisa ajo të pranojë Islamin ose të japë xhizjen duke qenë të nënshtruar.
Argumentet e tij ishin ajetet e sures Teube, veçanërisht ajo që disa e quajnë “ajeti i shpatës”. Ai nuk mori parasysh shumë ajete që thërrasin në paqe, që e kufizojnë luftën vetëm ndaj atyre që na luftojnë, që ndalojnë nga teprimi dhe dhuna, dhe që na urdhërojnë për mirësi dhe drejtësi ndaj atyre që na lënë të qetë. Ndër to janë ajetet:
“Luftoni në rrugën e Allahut ndaj atyre që luftojnë kundër jush, por mos e kakoni kufirin, se Allahu nuk i do ata që e kalojnë kufirin.”[2]
“Në qoftë se ata tërhiqen prej jush, nuk hyjnë në luftë kundër jush dhe ju ofrojnë paqe, atëherë për ju Allahu nuk lë shteg që të luftoni kundër tyre.”[3]
“Nëse nuk shmangen prej jush, nëse nuk ju ofrojnë paqe dhe nëse nuk heqin dorë ga luftimi kundër jush…”[4]
“Nëse ata shfaqin prirje për paqe, atëherë edhe ti ano nga ajo…”[5]
“Allahu nuk ju ndalon të silleni mirë dhe të jeni të drejtë ndaj atyre që nuk ju luftojnë kundër jush për shkak të fesë dhe që nuk ju dëbojnë prej shtëpive tuaja.”[6]
Megjithatë, Sejjid Kutbi dilte nga këto ajete duke thënë se ato ishin për një fazë të caktuar, por tashmë janë shfuqizuar nga “ajeti i shpatës”. Nuk e di si mundi një njeri i Kuranit, që jetoi me të dhe e komentoi me vite të tëra, t’i anulonte këto ajete të shumta me një ajet të vetëm, që disa e kanë quajtur “ajeti i shpatës”?
Ai thoshte: ne nuk u imponojmë njerëzve akiden tonë, sepse nuk ka detyrim në fe, por u imponojmë sistemin dhe sheriatin tonë, që të jetojnë nën hijen e tij dhe të përfitojnë nga drejtësia e tij. Por çfarë t’u përgjigjemi njerëzve nëse na thonë: “Ne jemi të lirë të zgjedhim sistemin që duam, pse na impononi ju sistemin tuaj me forcë?” Edhe gjëja më e ëmbël, nëse i jepet njeriut me detyrim, ai e urren. Çfarë nëse ndodhte e kundërta, që ata – hebrenjtë, të krishterët apo paganët – të kishin forcën, dhe myslimanët të ishin të dobëtit? A do ta pranonim ne që ata të na impononin sistemin e tyre, siç bën sot Amerika që kërkon të sundojë botën?
Gjithashtu, Sejjid Kutbi i akuzoi kundërshtarët e tij nga dijetarët e kohës për dy gjëra:
1 – Për naivitet dhe mungesë thellësie intelektuale.
2 – Për dobësi dhe nënshtrim psikologjik para presionit të realitetit perëndimor dhe ndikimit të orientalizmit.
Ndërsa ata që ai i akuzoi, ishin prej figurave më të shquara të dijes dhe mendimit islam bashkëkohor, si: Muhamed Abduhu, Rashid Rida, Xhemaludin Kasimi, Mustafa el-Meragi, Sheltuti, Muhamed Abdullah Deraz, Muhamed Ebu Zehra, Muhamed Gazali, Sejjid Sabik, Mustafa Siba’i, Mustafa Zerka, Ali Tantaui, Hasan el-Benna e shumë të tjerë nga dijetarët e njohur të botës islame. Po ashtu edhe mendimtarë jo të fushës së sheriatit si Muhamed Husejn Hejkel, Abas Akkad, Ahmed Emin, Mahmúd Shit Khattab.. etj.
Këto ishin idetë bosht të kësaj faze të jetës së Sejjid Kutbit, ku ai ndryshoi në mënyrë rrënjësore mendimet e tij, duke e bërë atë që kishte shkruar më parë në “Drejtësia Shoqërore” e libra të ngjashëm, vetëm një fazë të së kaluarës, por jo përfaqësim të qëndrimit përfundimtar që ai mbrojti dhe për të cilin dha jetën.
Një nga shokët e tij në burg më 1965 tregoi se Sejjid Kutbi vetë kishte thënë: “Ajo që përfaqëson mendimin tim janë librat e mi të fundit: “Shenjat në Rrugë”, pjesët e fundit të ‘Hijet’, botimi i dytë i pjesëve të para, “Karakteristikat e konceptit islam dhe bazat e tij”, “Islami dhe problemet e qytetërimit” e të tjera që shkrova në burg. Librat e vjetër nuk i përfaqësoj më, ato janë thjesht histori”. Kur shoku i tij i tha: “Atëherë je si Imam Shafiu, që pati dy mendime: të vjetrin dhe të riun”, Sejjid Kutbi u përgjigj: “Po, por Shafiu ndryshoi në çështje dytësore, ndërsa unë ndryshova në çështje themelore!”
Pra, vetë ai e dinte madhësinë e ndryshimit që kishte ndodhur në mendimin e tij. Ishte një ndryshim rrënjësor, “strategjik”, siç thuhet sot.
Në çdo rast, ai ishte i sinqertë në qëndrimin e tij, i shpërblyer për ixhtihadin e tij, qoftë ka pasur të drejtë apo ka gabuar, përderisa Islami ishte burimi, nisja dhe synimi i tij. Dhe unë dëshmoj se në fazën e fundit të jetës së tij, ai ishte i tëri për Islamin, jetoi për Islamin dhe vdiq për Islamin. Allahu qoftë i kënaqur me të, ia bëftë Xhenetin vendbanim dhe ia falë atë që mendojmë se e ka gabuar, duke e shpërblyer si një muxhtehid i sinqertë. Allahu na faltë edhe neve bashkë me të:
“Zoti ynë, na fal neve dhe vëllezërit tanë që na kanë paraprirë në besim, dhe mos lejo në zemrat tona asnjë urrejtje për ata që kanë besuar. Zoti ynë, Ti je i butë dhe i mëshirshëm”[7]
Autor: Jusuf Kardavi
Përktheu: Elton Harxhi
[1] – Sure En’am: 162 – 163.
[2] – Sure Bekare: 190.
[3] – Sure Nisa: 90.
[4] – Sure Nisa: 91.
[5] – Sure Enfal: 61.
[6] – Sure Mumtehine: 8.
[7] – Sure Hashr: 10.
