Kur mësonim në lëndën e biologjisë për prejardhjen e njeriut nga majmuni, mbaj mend se pas mbarimit të orës së mësimit, të gjithë shokët dhe shoqet e klasës dukeshin të trishtuar. Cingërima e ziles nuk na e shkaktonte atë padurimin e rëndomtë, me të cilin turreshim për të dalë nga klasa në oborr, duke zënë në thua nganjëherë edhe në arsimtarët tanë. Ishte një topitje, e cila na i vështirësonte edhe lëvizjet e gjymtyrëve. Kisha frikë t’i shikoja duart e mia, nga frika se mos ishin deformuar dhe mos ishin pushtuar nga leshra të trasha e të murrme. Madje edhe Sania, çupa më e bukur e shkollës, dukej si një fotografi e zhubravitur, dhe ishte gati të shkrehej në vaj. Vetëm fytyrën e saj guxoja ta shikoja më gjatë, sepse vazhdonte të ishte shumë e bukur, edhe pse ishte tërësisht e përmbytur nga trishtimi. Sania endej e hutuar nëpër oborr në pushimin e gjatë në mes të orës së dytë dhe të tretë dhe unë e shikoja me një pikëllim që më dukej se më dilte nga bebëzat e syve dhe ma errësonte pamjen, ku humbte jo vetëm shoqja e bukur e klasës po edhe peizazhi i fshatit në atë stinë pranvere. Edhe nxënësit e tjerë endeshin nëpër oborr disi të shushatur dhe pa atë gjallërinë e zakonshme që sillte pushimi i gjatë në mes të orëve. Vetëm Nazi, të cilin e konsideronim si të marrin e klasës, vejevinte sa te njëri sa te tjetri, me gajasjen e tij të pa-ndryshuar dhe prirjen për të ngucur me gjeste secilin që mund ta mbërrinte.
Prej nga vinte ky hutim i përgjithshëm i tërë klasës? Arsimtari na kishte thënë se “njeriu e ka prejardhjen prej majmunit” dhe kishte folur për “ligjin e evolucionit”, për “Darvinin e darvinizmin”, për dofarë fosilesh e gjëra të tjera që nuk kam mundur kurrë t’i ndjek me vëmendje deri në fund. Fjalët e tij fillonin e shndërroheshin në një ungurimë të frikshme dhe pamja i bëhej gjithnjë e më e rëndë. Kur vizatonte në dërrazë të zezë majmunin, trupi i dridhej nga lëvizjet e shpeshta dhe kërrusej gjithnjë e më shumë, derisa bëhej gati krejt kruspull, (oh, gati sa i përngjante …atij!). Merrte frymë gjithnjë e më rëndë, aq sa dikur ajo i shndërrohej në një dihatje të frikshme. Arsimtari i biologjisë ishte astmatik, sepse ishte nga ata duhanxhinj, të cilët vetëm sa nuk flejnë me cigare në gojë. Por, mua më dukej se dihatja e tij më shumë se me sëmundjen e astmës, kishte të bënte me atë vizatimin e shëmtuar që bënte në dërrasë të zezë, duke u gërmuqur për tmerr.
– Si është e mundur? – pyesja veten.
– Nuk është e mundur!- më thoshte një zë, që kreshpërohej tërë inat brenda meje.
– Arsimtari nuk gënjen!- nxirrte krye një mendim tjetër idhnak.
– Arsimtari nuk gënjen, por e tregon një gënjeshtër të atij Darvini. Ai Darvini po e merrte në qafë arsimtarin tonë të biologjisë, i cili detyrohej të gërmuqej dhe të dihaste nga mundimi, aq sa i përngjante… atij!
Askush nuk pajtohej me këtë gjë, por ishte e vështirë ta shprehje me fjalë, t’i jepje kuptim e formë pakënaqësisë, mospajtimit. Me cilat fjalë mund të shprehej ajo dhembje e shpirtit, ai hutim ngulfatës që të topitte trupin? E shikoja gjatë e gjatë fotografinë e majmunit në librin e biologjisë në faqen 124, dhe mundohesha të kuptoja diçka. Sytë e tij të përhumbur, që dukej se lëviznin edhe në fotografinë e murrme, nuk kishin asgjë njerëzore. Koka leshatuke, e pjerrtë dhe vezake, mund të ishte gjithçka tjetër, veçse jo një formë që mund të shpërndërrohej në një kokë njeriu. Jo vetëm qindra miliona vjet sa thoshte arsimtari se kishin kaluar për t’u bërë ai shpërndërrim, por as mija miliona vjet nuk do të ndihmonin, që ajo kokë e shëmtuar të shndërrohej në një kokë të bukur, si të Sanies.
Po pse ai farë Darvini e kishte sajuar atë gënjeshtër të tmerrshme, me të cilën e bënte të trishtohej secilin njeri? – pyesja veten dhe buza më shkonte në vaj. Përfytyroja mijëra e mijëra forma të shndërrimit të një mase në një formë të fytyrës njerëzore, të bukur si fytyra e Sanijes, vetëm e vetëm që të shkulja me rrënjë atë mendimin për prejardhjen e njeriut nga majmuni i shëmtuar, që zgërdhihej me tërë inatin çnjerëzor në librin tim të biologjisë, në faqen 124. Por, ishte e vështirë ta shkulja atë mendim torturues. Për më tepër, më ndodhte që fytyrat e shumë njerëzve që vinin mysafirë në shtëpinë tonë t’i krahasoja pa dashje (oh, sa gjë e turpshme!) me vijat e fotografisë së majmunit të faqes 124 të librit të biologjisë. Kishte ndonjë burrë, si Xufi, që ishte përherë i parruar dhe fytyra i dominohej nga leshrat e ashpra e tmerrësisht të zeza, dhe vetullat që i dilnin nga plisi i bardhë pothuajse i prekeshin me flokët dhe prandaj… kisha frikë ta shikoja më gjatë sepse mund të më përngjante me atë… Ndonjë tjetër kishte ca buzë të trasha e të murrme, si të enjtura dhe dhëmbë të verdhë, gati tërësisht të verdhë, me ndonjë zgavër në mes të tyre, në vendin ku ndonjëri nga dhëmbët i kishte rënë. Por, unë shpejt e hiqja shikimin nga ato fytyra provokuese dhe mendoja për diçka tjetër, më së shpeshti për fytyrën e bukur të Sanies, e cila më formësohej në mendje me një lehtësi të çuditshme.
Në orët e biologjisë lutesha e lutesha që kur të më vinte radha për notim, vetëm ajo temë për prejardhjen e njeriut nga majmuni të mos më binte, sepse kisha frikë prej fjalëve që duhej të thosha, sepse im atë, shpeshherë tregonte me zërin e tij të prajshëm, se njeriun e parë, Ademin, Zoti e ka krijuar nga dheu, ndërsa Havën e kishte krijuar nga brinja e Ademit. Rrëfimi i tij, për dallim ngë rrëfimi trishtues i arsimtarit të biologjisë, ishte disi solemn dhe i këndshëm. Baba thoshte se njeriun Zoti e kishte krijuar për ta vendosur si zëvendësin e tij në Tokë dhe të gjitha gjallesat shtazore e bimore i kishte krijuar që të ishin në shërbim të tij. Baba thoshte se njeriu ishte krijesë e dashur e Zotit, e pajisur me mendje dhe me udhëzime të qarta, se si duhej të jetonte e të fitonte lumturinë në këtë botë dhe parajsën në botën e përjetshme.
Im atë rrëfente për njeriun e parë, Ademin, me një ton miqësor, si për një njeri që pothuajse e kishte njohur edhe vetë. Në përfytyrimin tim të një fëmije kurreshtar për gjithçka, kjo ndjejnë e babës, më jepte një besim se edhe unë isha me vlera të larta dhe se e kisha mbrojtjen e Krijuesit, të cilin e adhuroja me lutjet që m’i mësonte nëna. Por, vinte e marta dhe ora e biologjisë, e cila si një lopatë e stërmadhe përmbyste përfytyrimin tim për dhuntinë hyjnore të njeriut. Kurrë nuk e kuptoja se si nuk e harronte, të paktën një herë, atë copë mësimi, po gjithmonë sillej e mbështillej rreth saj? Pse i pëlqente të fliste për prejardhjen nga majmuni?! Për të na torturuar? Apo pse besonte në atë gënjeshtër? Arsimtarin e biologjisë fshatarët e quanin “Rremë majmuni” dhe “Rremë komunisti” dhe kur e thonin këtë shprehje, qeshnin me lezet, por disi shikonin anash si të frikësuar.
Pse kanë kaq frikë këta burra, kur e përmendin emrin e arsimtarit të biologjisë? – pyesja veten, po përgjigje nuk gjeja. Arsimtari i biologjisë vazhdonte të fliste, në çdo orë, me zë të lartë për prejardhjen e njeriut nga majmuni dhe të gjithë e kishim frikë.
Në njërën nga orët e biologjisë arsimtari Rremë më tha të ngrihesha në këmbë dhe të dilja te dërrasa e zezë. Dola me një hap të dridhshëm dhe pamja disi m’u errësua. Mezi e gjeta shkumësin dhe zura vendin aty ku na urdhëronte arsimtari që të rrinim kur na pyeste për notë. Trupi më dridhej nga frika, nga një frikë e çuditshme e lodhëse, që më errësonte pamjen e syve dhe që më zhgrehte në vaj. Nuk e di pse isha krejt i sigurt se do të më pyeste për prejardhjen e njeriut, dhe vërtet zëri urdhërues i arsimtarit e tha pikërisht atë temë. U përpoqa ta shikoj arsimtarin, pastaj klasën, u përpoqa që të kujtoja mësimin, por ishte e pamundur. U zhgreha në një vaj me zë të lartë, i cili e çuditi edhe arsimtarin. E vërejta kur u nis drejt meje për të më goditur shuplakë, po nuk bëra asnjë përpjekje për ta ndalur vajin. Shokët dhe shoqet e klasës më shikonin të shastisur, përveç Nazit, zëri i të cilit bëhej gjithnjë e më i hareshëm. Arsimtari u afrua shumë, aq sa m’u duk se u ngjit për trupin tim, ma dha një shuplakë, e cila m’u duk si një unë e zjarrtë dhe më bërtiti:
– Shko në vend, majmun!
Me një hap të dridhshëm, gati pa e parë mirë hapësirën ndërmjet bankave, shkova dhe u ula në vendin tim. Vaji m’u ndal përnjëherë, si të ishte dikush brenda meje që e kurdiste si një orë muri. Në shpirt ndieja një gëzim të turbullt, të papërjetuar ndonjëherë më parë. Isha i lumtur që nuk kisha folur për prejardhjen e njeriut nga majmuni. Më dukej se kisha shpëtuar nga kthetrat e tij dhe nga ata sy të papërmbajtje, të cilët nga fotografia në librin e biologjisë, derdhnin një trishtim të papërshkruar.
Fragment nga romani, “Fotografitë e kujtimeve”, 2003
Prof. Milazim Krasniqi
