Morali islam ka fushën dhe veprimin e vet edhe në çështjet e pasurisë dhe të ekonomisë, qoftë në fushën e prodhimit, të qarkullimit, të shpërndarjes apo të konsumit.
Ekonomia nuk ka të drejtë të ecë – si të dojë – pa kufij e pa rregulla, pa u lidhur me vlera dhe pa u disiplinuar nga ideale të larta, ashtu siç pretendojnë disa ekonomistë që bëjnë thirrje për ndarjen e ekonomisë nga morali.
Muslimanit nuk i lejohet të prodhojë çfarë të dojë, edhe nëse ajo që prodhon është e dëmshme për njerëzit, qoftë materialisht apo moralisht, edhe nëse ai vetë mund të sigurojë prej këtij prodhimi fitimet më të mëdha dhe përfitimet më të shumta.
Kultivimi i duhanit apo i hashashit, dhe i lëndëve të ngjashme narkotike ose të dëmshme, mund të sjellë përfitime të mëdha materiale, por Islami e ndalon muslimanin që fitimi dhe interesi i tij të ndërtohet mbi humbjen dhe dëmtimin e të tjerëve.
Po ashtu, përpunimi i rrushit për ta shndërruar lëngun e tij në verë sjell fitime të mëdha dhe realizon përfitime ekonomike për pronarët e vreshtave; por Islami i ka zhvlerësuar këto përfitime përballë dëmeve të mëdha që vera shkakton në mendje, në trupa dhe në moral, dëme që shfaqen si prishje te individët, familjet dhe shoqëritë. Kurani thotë: “Të pyesin për verën dhe bixhozin. Thuaj: Në to ka mëkat të madh dhe disa dobi për njerëzit, por mëkati i tyre është më i madh se dobia e tyre.”[1]
Muslimanit, në fushën e shkëmbimit tregtar, nuk i lejohet ta marrë shitjen e verës, të mishit të derrit, të kafshëve të ngordhura apo të idhujve si tregti. As t’i shesë diçka dikujt për të cilin e di se do ta përdorë për të keqen, për korrupsion apo për dëmtimin e të tjerëve; si ai që shet lëng rrushi – apo vetë rrush – duke ditur se do të shndërrohet në verë, ose që shet armë dikujt duke e ditur se me to do të vrasë një të pafajshëm apo do t’i përdorë për padrejtësi dhe agresion.
Muslimanit nuk i lejohet të monopolizojë ushqimin dhe gjërat e ngjashme, të cilat janë të domosdoshme për njerëzit, me synimin që t’i shesë më vonë me çmime shumëfish më të larta. Në hadithin autentik thuhet: “Nuk monopolizon askush përveçse një fajtor.” dmth. mëkatar, ashtu siç thotë Allahu: “Vërtet Faraoni, Hamani dhe ushtritë e tyre ishin fajtorë.”[2]
Tregtarit musliman nuk i lejohet të fshehë të metat dhe mangësitë e mallit të tij, e të nxjerrë në pah anët e mira të tij të ekzagjeruara e të fryra, sipas mënyrës së reklamës bashkëkohore mediatike, me qëllim që blerësit e mashtruar të paguajnë më shumë sesa e meriton malli. Ky është mashtrim, prej të cilit distancohet Islami dhe i Dërguari i Islamit (a.s): “Kush mashtron, nuk është prej nesh.”[3]
Në fushën e shpërndarjes dhe të pronësimit, muslimanit nuk i lejohet të fitojë pasuri përmes rrugëve të ndyra, as t’i marrë gjërat që nuk i takojnë me të drejtë, as me dhunë e as me dredhi.
Ashtu siç nuk i lejohet muslimanit të fitojë pronë me rrugë të ndyra, po ashtu nuk i lejohet ta shtojë dhe ta zhvillojë pasurinë e tij me mjete të ndyra.
Për këtë arsye, Allahu e ka ndaluar kamatën, bixhozin, përvetësimin e pasurisë së njerëzve pa të drejtë, padrejtësinë në të gjitha format e saj, si dhe dëmtimin dhe kundër-dëmtimin në çdo formë.
Në fushën e konsumit, Islami nuk e ka lënë njeriun të shpenzojë pa kufi, si t’i dojë qejfi, edhe nëse dëmton veten, familjen apo umetin e tij. Përkundrazi, e ka kufizuar me parimin e maturisë dhe të mesatares:
“Mos e bëj dorën tënde të lidhur pas qafës, e as mos e shtrij krejtësisht, që të mos mbetesh i qortuar dhe i dëshpëruar”[4] “Hani dhe pini, por mos e teproni, se Allahu nuk i do ata që e teprojnë.”[5]
Islami e ka luftuar luksin dhe jetën e shfrenuar, dhe i ka ndaluar të gjitha shfaqjet e tij, siç janë enët prej ari dhe argjendi, të cilat i ka ndaluar për burrat dhe gratë njësoj; po ashtu u ka ndaluar burrave veshjen e arit dhe të mëndafshit.
Kështu, ekonomia islame u dallua për këtë veçori madhore të saj: ajo është një ekonomi morale, gjë që është dëshmuar edhe nga studiues të huaj.
Shkrimtari francez Zhak Ostroa thotë në librin e tij “Islami dhe zhvillimi ekonomik”: “Islami është njëherësh sistem i jetës praktike dhe moral ideal i lartë; këto dy aspekte janë të ndërlidhura dhe nuk ndahen kurrë. Prandaj mund të thuhet se muslimanët nuk pranojnë një ekonomi ‘laike’. Ekonomia që buron forcën e saj nga shpallja kuranore bëhet domosdoshmërisht ekonomi morale.”
Ai shton se ky moral është i aftë t’i japë një kuptim të ri nocionit të “vlerës” dhe të mbushë boshllëkun intelektual që rrezikon të shfaqet si pasojë e “mekanizimit industrial”.
Ai vëren se mendimtarë të Perëndimit kanë kritikuar pasojat shkatërruese të rritjes së qytetërimit të “epshit”, dhe se ekonomia bashkëkohore shqetësohet sot nga dominimi i “vlerave të dëshirave” mbi vlerat e vërteta.
Perëndimi ka filluar të kuptojë pasojat e dëmshme të një bote të paqëndrueshme, ku njeriu u gjend i përjashtuar nga puna, makina u bë zotëruesja, jeta u zhyt në ekstremet e rehatisë dhe të lukseve, ndërsa njeriu u largua nga thelbi i tij. Islami, i vetëdijshëm për këto mësime të hidhura, e futi moralin e tij në ekonomi, duke i nënshtruar elementët materialë të saj kërkesave të drejtësisë.
Ky bashkim mes moralit dhe ekonomisë nuk është i rastësishëm në Islam, sepse Islami nuk e njeh ndarjen mes materialeve dhe shpirtërores.
Ndryshe nga Perëndimi, ku lidhja mes protestantizmit dhe zhvillimit industrial është e diskutueshme, në Islam kjo lidhje është thelbësore, sepse shumica e legjislacionit hyjnor e ndalon çdo zhvillim ekonomik që nuk mbështetet mbi të.
Prandaj, parulla perëndimore: “Jepi Cezarit atë që i takon Cezarit dhe Zotit atë që i takon Zotit” nuk ka vend në Islam. Ndarja e fesë nga shteti, që prodhoi efikasitetin material në Perëndim, është e pakuptimtë në Islam, ku veprimtaria buron nga frymëzimi i fesë dhe nga shpallja hyjnore.
Nëse shqyrtojmë realitetin historik, e gjejmë ndikimin e këtij bashkimi mes ekonomisë dhe moralit të qartë dhe të thellë në historinë e muslimanëve, veçanërisht në periudhat kur Islami ishte faktori kryesor që ndikonte jetën e tyre dhe udhëhiqte veprimtarinë dhe sjelljen e tyre.
Autor: Jusuf Kardavi
Përktheu: Elton Harxhi
By: ardhmëriaonline.com
[1] – Sure Bekare: 219.
[2] – Sure Kasas: 8.
[3] – Muslimi.
[4] – Sure Isra: 29.
[5] – Sure A’raf: 31.
