Shkruan: Prof. Dr. Metin Izeti
Ramazani, muaji i agjërimit, i përuljes dhe i afrimit me Zotin, ka qenë gjithmonë një kohë e bekuar për besimtarët. Në thelbin e tij, agjërimi krahas abstenimit nga ushqimi dhe pija nga agimi deri në perëndim të diellit është edhe një stërvitje (rijada) e thellë shpirtërore, një udhëtim i brendshëm drejt pastrimit të shpirtit (Sejr), një përpjekje për të ndjerë dhimbjen e të uriturit dhe për të kultivuar ndjeshmërinë ndaj të tjerëve (muxhahede). Iftari, vakti që shënon përfundimin e agjërimit, është një moment intimiteti me Zotin, një bisedë e heshtur mes shpirtit dhe Krijuesit, një gëzim i thjeshtë që vjen pas një dite të tërë durimi dhe përkushtimi.
Megjithatë, në shoqërinë tonë veçanërisht kohëve të fundit, ky moment i bekuar është transformuar, duke humbur ngadalë por në mënyrë të pandërprerë thelbin e tij origjinal. Iftari nuk është më tubim rreth sofrës familjare modeste, ku lutja shoqërohej me një hurmë dhe një gotë ujë, por një spektakël, një festë madhështore, një skenë ku shfaqet pasuria, pushteti dhe influenca. Nëpër hotele luksoze, salla konferencash dhe restorante elitare, organizata të ndryshme – nga ato shtetërore, private, jofitimprurëse, e deri tek ato fetare – garojnë për të organizuar iftaret më pompoze, më të shtrenjta dhe më të ndjekura.
Por a ka ky transformim ndonjë lidhje me frymën e Ramazanit? A mund të justifikohet shpenzimi i mijëra eurove për një darkë, ndërkohë që miliona njerëz në mbarë botën, madje edhe në lagjet tona, mezi presin për një kafshatë bukë? Apo këto iftare janë kthyer në një mekanizëm mbrojtës, në një mbulesë të bukur për të fshehur zbrazëtinë shpirtërore, mungesën e veprave të mira dhe nevojën për të arsyetuar veten para eproreve dhe para vetes?
Natyra e Ramazanit është e lidhur ngushtë me thjeshtësinë. Muhamedi a.s., paqja qoftë mbi të, agjëronte dhe e hapte agjërimin e tij me disa hurma dhe pak ujë, duke na mësuar se vlera e iftarit nuk qëndron te sasia apo shumëllojshmëria e ushqimit, por te mirënjohja për atë që ke dhe te momenti i komunikimit me Zotin. Ai theksonte rëndësinë e lutjes para se të hante dhe kështu ndiente nevojën e të tjerëve.
Në kontrast të plotë me këtë, iftaret e sotme pompoze janë një himn për teprimin dhe dëshirën për t’u dukur. Tavolinat e gjata, të mbushura me ushqime të llojeve më të ndryshme, nga më të shtrenjtat, shpesh herë përfundojnë në korpat e mbeturinave. Kamerat inçizojnë, ftuesit e rëndësishëm bëjnë foto dhe video për rrjetet sociale, duke treguar se “edhe ne po e nderojmë Ramazanin”. Por a është ky nderim? Apo është një formë e re e konsumizmit të veshur me petk fetar?
Ky transformim e zhvesh iftarin nga intimiteti i tij. Intimiteti i iftarit është diçka personale dhe familjare. Është momenti kur familja mblidhet rreth tryezës modeste, falënderon Zotin dhe ndan gëzimin e thyerjes së agjërimit. Kur ky moment transferohet në një sallë të madhe me qindra njerëz të panjohur, me bujë e zhurmë, me fjalime politike dhe promovime të organizatave, ai humb shpirtin e tij. Ai kthehet në një eveniment social, në një mjet për të forcuar lidhjet e biznesit, për të bërë marrëveshje, për të siguruar vota, për të rritur ndjekësit në rrjete sociale. Zoti mbetet diku në sfond, i mbytur nga zhurma e takëmeve dhe bisedave boshe.
Pse organizatat, veçanërisht ato që në natyrën e tyre duhet të jenë më të ndjeshme ndaj problemeve sociale, bien në këtë grackë? Përgjigja qëndron në një mekanizëm kompleks psikologjik dhe social. Iftari pompoz shërben si një mbulesë e përsosur, një perde tymi që fsheh realitetin e veprimtarisë së tyre gjatë pjesës tjetër të vitit.
Le të marrim shembullin e një organizate që gjatë gjithë vitit ka bërë pak ose aspak për të ndihmuar komunitetin, që ka shpenzuar buxhetin e saj për rroga të larta dhe udhëtime përfaqësuese, që ka neglizhuar nevojat e atyre që pretendon t’i shërbejë. Kur vjen Ramazani, ajo organizon një iftar madhështor. Fton zyrtarë të lartë, biznesmenë dhe personalitete. Mban fjalime për vlerat e Ramazanit, për solidaritetin, për bamirësinë. Fotot e këtij iftari shpërndahen gjerësisht, duke krijuar iluzionin se kjo organizatë është e përkushtuar, se po bën diçka të madhe.
Ky iftar bëhet mekanizmi mbrojtës i tyre. Ai i mbron nga kritikat. Ai u jep atyre një justifikim para eproreve të tyre (qofshin ata drejtorë, donatorë, apo opinion publik). “Shiko, ne po e nderojmë Ramazanin, po bëjmë iftar për qindra veta!” – thonë ata, duke arsyetuar kështu mosveprimin e tyre gjatë pjesës tjetër të vitit. Është një formë e “pastrimit të ndërgjegjes” kolektive. Ata paguajnë një shumë të madhe për një darkë dhe besojnë se e kanë kryer detyrimin moral. Ata nuk e shohin kontradiktën: paratë e shpenzuara për një darkë të vetme luksoze do të kishin ushqyer një familje të tërë për muaj të tërë. Ata nuk e kuptojnë se iftari i vërtetë nuk është ai që organizon ti për të tjerët për t’u dukur, por ai që i jep ti dikujt që nuk ka.
Në nivel individual, pjesëmarrësit në këto iftare, shpesh, janë viktima të të njëjtit mekanizëm. Duke marrë pjesë në këto evenimente, ata ndihen pjesë e një komuniteti besimtarësh, ndihen se po e jetojnë Ramazanin. Por është një jetesë sipërfaqësore. Ata e kalojnë darkën duke folur për punë, duke bërë shaka, pa e përjetuar thellësisht kuptimin e agjërimit. Iftari bëhet një ritual bosh, një formë pa përmbajtje.
Në hapësirat shqiptare, ky fenomen merr një larmi të veçantë. Shqiptarët historikisht kanë qenë të njohur për mikpritjen e tyre, por edhe për një lidhje të veçantë me fenë. Megjithatë, në një shoqëri që ende po kalon një tranzicion të vështirë ekonomik dhe social, me varfëri të përhapur dhe pabarazi në rritje, këto iftare pompoze bien edhe më shumë në sy dhe ngjallin edhe më shumë dyshime. Kur në një qytet ka familje që mezi mbijetojnë, organizimi i një iftari në një hotel pesë yje me çmime që arrijnë në dhjetëra mijëra euro, duket jo vetëm i papërshtatshëm, por edhe fyes.
Shpesh, këto iftare financohen nga biznesmenë të cilët, nga ana tjetër, përfitojnë kontrata nga shteti. Iftari bëhet kështu një skenë ku pushteti dhe biznesi takohen nën hijen e religjionit. Është një formë e legalizimit të kapitalit, një mënyrë për të treguar se je një njeri “i mirë” dhe “besimtar”, ndërkohë që praktikat e tua të biznesit mund të jenë çdo gjë tjetër, por jo edhe etike. Është një mekanizëm mbrojtës edhe për ta: “Unë jap iftare, pra unë jam bamirës, pra mos më kritikoni pse nuk u paguaj punëtorët siç duhet”.
Nga një këndvështrim filozofik, ky fenomen mund të shihet si një simptomë e një krize më të thellë shpirtërore të kohës moderne. Në një botë ku gjithçka matet me para dhe sukses të dukshëm, edhe feja rrezikon të bëhet një produkt konsumi. Iftari shitet si një paketë, si një përvojë. Dhe si çdo produkt tjetër, ai duhet të jetë sa më tërheqës, sa më luksoz, për të tërhequr konsumatorët.
Kjo tregon një zbrazëti të brendshme. Ata që kanë nevojë për këto mbulesa të mëdha dhe të shtrenjta, janë ata që e kanë humbur kontaktin me thelbin e vetvetes dhe me Zotin. Ata përpiqen ta mbushin këtë zbrazëti me dukje, me lavdi, me miratimin e të tjerëve. Por është një përpjekje e kotë. Ashtu si njeriu që pi ujë të kripur për të shuar etjen, edhe ata që kërkojnë shpirtëroren përmes materiales, mbeten gjithmonë të etur.
Iftari i vërtetë është një akt i thjeshtë dhe i thellë në të njëjtën kohë. Është pranimi i dobësisë njerëzore dhe i varësisë nga Zoti. Është një moment mirënjohjeje për bekimet më elementare: një pikë ujë, një copë bukë. Kur këtij momenti i shtojmë shtresat e teprimit dhe dëshirës për t’u dukur, ne e mbysim atë. Ne e zhveshim atë nga shenjtëria dhe e kthejmë në një akt profan.
Është koha të bëjmë një llogari kritike dhe të pyesim veten: Çfarë po festojmë në të vërtetë në këto iftare? A po festojmë agjërimin që sapo kemi mbajtur, apo po festojmë veten, pasurinë tonë, pozitën tonë? A po kërkojmë kënaqësinë e Zotit, apo kërkojmë pëlqimin e njerëzve?
Iftari si mbulesë dhe mekanizëm mbrojtës është një tradhti ndaj shpirtit të Ramazanit. Është një mashtrim që ia bëjmë vetes dhe të tjerëve. Duke u fshehur pas këtyre darkave madhështore, ne shmangim përgjegjësinë tonë reale për të ndihmuar, për të qenë të drejtë, për të jetuar një jetë të ndershme dhe të devotshme gjatë gjithë vitit.
Në trojet tona shqiptare, ku mikpritja është traditë, por edhe vuajtja është e pranishme, thirrja për thjeshtësi është edhe më e fortë. Le ta kthejmë iftarin aty ku e ka vendin: në intimitetin e shtëpisë sonë, në ngrohtësinë e familjes, në përulësinë para Zotit. Dhe ata që kanë mundësi, le ta zhvendosin fokusin nga organizimi i iftareve pompoze tek dhënia e ndihmës konkrete për ata që kanë nevojë. Sepse iftari më i bukur nuk është ai që bën jehonë në media, por ai që sjell gëzim në zemrën e një të varfëri. Vetëm kështu do të arrijmë ta përjetojmë Ramazanin në thelbin e tij të vërtetë dhe ta çlirojmë iftarin nga mbulesa e rëndë e hipokrizisë.
