Alija Izetbegoviq nuk ishte vetëm politikan e filozof, por edhe njohës i thellë i artit dhe kulturës, me një qasje të veçantë estetike dhe antropologjike. Ai trajton artin jo si kritik arti, por si filozof i ekzistencës, duke e vendosur atë në qendër të reflektimit mbi njeriun.
Shkëlzen HALIMI, Shkup
Alija Izetbegoviqi jo vetëm që ishte adhurues i artit të mirëfilltë, por ishte edhe njohës i mirë. Gjatë jetës së tij, ai, herë pas here, do të shkruajë shumë shkrime të këtij karakteri, të cilat më vonë shumicën do t’i përmbledhë (në një kapitull) në veprën e tij të rëndësishme “Islami ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit”. Ai do të shkruajë për artin në kontekstin e shkencës, religjionit, ateizmit, kritikës, historisë, teatrit etj., me ç’rast do të ofrojë pikëpamje të ndryshme dhe mbi të gjitha interesante.
Arti si opozitë
Duke bërë fjalë për raportin midis artit dhe shkencës, Izetbegoviqi do të paraqesë një vlerësim, i cili tregon qartë se ai kishte njohuri të thella edhe në këtë drejtim. Dikush e quajti artin thirrje për të krijuar njeriun, kurse konkluzioni përfundimtar i çdo shkence duhet të jetë: njeriu nuk ekziston, do të konstatojë ai, duke shtuar se “arti është në opozitë të natyrshme ndaj botës, e së këndejmi edhe ndaj gjithë shkencës, psikologjisë së saj, biologjisë së saj dhe Darvinit të saj. Në thelb, kjo është një opozitë religjioze. Religjioni, morali dhe arti i takojnë të njëjtit trung gjenealogjik, që zë fill të akti i Krijimit. Për këtë arsye, mohimi darvinist i Krijimit, sepse i shmanget këtij akti, është mohimi më radikal i religjionit, i etikës dhe i artit, madje edhe i të drejtës. Në qoftë se njeriu është “bërë sipas Darvinit”, atëherë arti s’ka çfarë të kërkojë, kurse poetët dhe autorët e tragjedive na mashtrojnë duke shkruar vetëm broçkulla”.
Alija Izetbegoviqi është i mendimit se sado e thellë dhe e ndërlikuar të jetë shkenca, ajo s’e ka ndjerë asnjëherë pamjaftueshmërinë e gjuhës. Ndërkaq, arti, pikërisht për shkak të kësaj prirjeje të brendshme, shpirtërore, ka kërkuar gjithnjë mjete “tejgjuhësore”. Vetë gjuha është “dora e trurit”, ndërsa truri është pjesë e biologjikës sonë, domethënë e vdekshmërisë sonë. Fjala e bashkuar me shkrimin, si një mjet i vazhdimit të përvojës njerëzore, u bë instrumenti më i fuqishëm i shkencës.
Një ndërlidhje mjaft interesante Izetbegoviqi na ofron edhe midis artit dhe religjionit, pikëpamjet e të cilit janë vërtet për një debat interesant, në të cilin do të merrnin pjesë njerëz me kulturë të lartë rreth artit dhe religjionit. Arti ka lindur nga religjioni, thotë ai. Në themel të religjionit dhe të artit qëndron një unitet i stërlashtë. Edhe për nga aspekti tematik dhe historik, drama është me origjinë religjioze. Drama, jo teologjia, është mënyra e duhur për t’u shprehur problemet e vërteta religjioze dhe etike të njeriut e të njerëzimit.
“Në të gjitha kulturat, shkallën më të lartë të frymëzimit, arkitektura e arriti nëpër tempuj. Arti ia ktheu borxhin religjionit përmes pikturës, skulpturës dhe muzikës. Veprat më të mëdha artistike të Rilindjes trajtojnë tema religjioze dhe ato gjetën një mikpritje prindërore nëpër të gjitha kishat anekënd Europës. Pikturat dhe skulpturat e Mikelanxhelos paraqesin një lloj vazhdimi të Krishterimit (Ungjilli në ngjyra dhe në gur). Dy nga kompozitorët më të mëdhenj të shekullit XX, Debussy dhe Stravinski, krijojnë vepra me përmbajtje të qartë religjioze, ndërsa Shagalli punon një cikël prej pesëmbëdhjetë pikturash të mëdha me tema biblike”. Janë këto disa nga shembujt që i potencon Izetbegoviqi rreth raportit të artit me religjionin.
Në kontekst të kësaj, ai përqendrohet edhe te ateizmi, duke potencuar se pikërisht ateizmi e mbyt artin edhe kur është liberal, kurse religjioni e çliron atë edhe kur është autoritar. Izetbegoviqi këtë e mbështet me shembullin e Papa Julius II, kur e dëboi Mikelanxhelon ndërkohë që ai po punonte për Kapelën Sistinë. Në fakt, ai e detyroi që ta përmbushte fatin vetjak. Ndjekja e artistit gjithmonë ka qëllim që të heqë dorë nga misioni i tij. Në vlugun e presioneve dhe të përndjekjes së artistëve, shkolla e famshme italiane nxori veprat e saja më të mira.
“Në ish Bashkimin Sovjetik, artin përpiqeshin ta bënin shërbëtor të politikës. Atëbotë realizmi socialist konsiderohej drejtimi i vetëm në artin sovjetik. Pikaso mund të shkonte në ish Bashkimin Sovjetik, por jo edhe vepra e tij. Bashkimi Sovjetik i përqafon idetë e tij politike (të Pikasos), por nuk mund ta pranojë artin e tij, sepse arti, pavarësisht synimeve të vetëdijshme dhe bindjeve artistike, mbetet ai që është: një kumt i shenjtë, një dëshmi kundër fundit dhe relativitetit të njeriut, një lajm për një rend kozmik gjërash, me një fjalë, një perspektivë kozmike, e cila në tërësi dhe me çdo pikë të saj e kundërshton vizionin e një kozmosi materialist pa Zot”.
Kritika si përjetim
Izetbegoviqi nuk ishte kritik arti, por kishte ide të qarta për kritikën. Sipas tij, kritika duhet të ketë ndërgjegje morale, jo të jetë thjesht teknikë ose erudicion. Ai do të thotë se kritikët që flasin pa shpirt, pa integritet, janë vetëm “komentues”, për të shtuar se kritika e vërtetë duhet t’i qëndrojë besnike njeriut dhe dramës së tij. Izetbegoviqi vlerëson se arti është krijim, kritikë është vetëdije mbi krijimin. Arti lind nga thellësia e shpirtit dhe kritika duhet të zbresë në atë thellësi, jo të mbetet në sipërfaqe. Arti kërkon kuptimin, kurse kritika ndihmon ta shpjegojë kërkimin, por nuk duhet të eklipsojë vetë artin. Arti është i lirë, ndërkaq edhe kritika duhet të jetë po aq e lirë, kuptohet edhe e përgjegjshme. Izetbegoviqi i kritikonte qasjet që e reduktojnë artin në teknikë të pastër, formë të zbukuruar, lojë estetike ose analizë “të ftohtë” akademike. Izetbegoviqi kërkon që kritika të jetë e sinqertë dhe e drejtë – jo propagandë, jo instrument politik, as snobizëm akademik. Kritika duhet t’i afrohet artit vetëm si përjetim dhe jo si formulë.
Për kritikun, thotë ai, vepra është objekt ose “fenomen psikologjik”. Për artistin, ajo është një vizion fare i brendshëm, i vënë në lëvizje nga pësimi dhe përjetimi dhe jo rezultat i analizës dhe i mendimit logjik, por “bijë e pikëllimit dhe e dhimbjes” (Pikaso).
“Zakonisht kritikët më shumë e errësojnë qasjen ndaj veprës se sa e ndriçojnë. Pasi kishte lexuar një vepër të Kafkës, Ajnshtajni ankohej në këtë mënyrë: “nuk e lexoj dot. Shpirti njerëzor nuk është kaq i ndërlikuar sa ta kuptojë”. Mirëpo, kritikët arritën “ta tejkalonin” edhe vetë Kafkën. Alfred Casin-i shkruante se është më lehtë të lexosh Kafkën se shumicën e interpretuesve të tij. “Librat e tyre Kafka do t’i merrte edhe si një rast të largimit të tij nga njerëzimi”. Ndërkaq, Dostojevski, artikujve të kritikëve të tij dhe interpretuesve të shkolluar u kundërvinte mendimet e lexuesve të zakonshëm. Në një shënim në ditarin e tij, më 1876, lexojmë: “lexuesit më kanë përkrahur gjithmonë, ndërsa kritikët jo”.
Pikëpamje të thellë Izetbegoviqi ka edhe rreth artit e historisë, për të cilin segment jep shembuj interesant dhe bindës. Ai vlerëson se arti dhe historia kanë një lidhje të ngushtë, sepse, sipas tij, arti e pasqyron shpirtin e kohës, kurse historia i jep kuptim artit dhe të dyja këto formojnë identitetin e njeriut dhe popujve. Sipas tij, civilizimet e mëdha njihen pothuaj më shumë nga veprat e artit sa nga veprimet historike. Kultura, potencon ai, në njëfarë mënyre qëndron jashtë kohës, jashtë historisë. Ajo ka ngritjet dhe rëniet e veta, por nuk ka zhvillim dhe histori në kuptimin e plotë të fjalës. Në veprimtarinë artistike nuk ka grumbullim “njohurish” dhe përvoje, siç ndodh në rastin e shkencës.
“Që prej paleolitit e gjer më sot nuk hetojmë shtimin e forcës shprehëse të artit, që do të ishte funksion i zhvillimit. Qytetërimi njeh kohën e vet të gurit dhe kohën e atomit. Ndërsa kultura nuk njeh një zhvillim të kësaj natyre. Nga pikëpamja e qytetërimit, neoliti është progres, kurse nga pikëpamja e artit është rënie. Arti i paleolitit, edhe pse mijëravjeçar, është më i fuqishëm dhe më autentik se ai i neolitit”.
Izetbegoviq vlerëson se poezia ka qenë pararendëse e prozës. Njerëzit, para se të fillonin të rrëfenin, këndonin. Poezia nuk ka pasur nevojë as për përvojë, as për model. Më vonë do të shihet se një pavarësi të ngjashme nga koha kanë edhe parimet kryesore morale, madje edhe doktrinat religjioze. “Kështu, arrijmë te përfundimi se historia e kulturës do të ishte një kundërti kuptimore. Mund të flitet vetëm për kronologjinë e dukurive kulturore. Vetëm artistët u takojnë të gjitha kohëve”.
Artisti zbulon thelbin e jetës
Vëmendje të veçantë Alia Izetbegoviqi do t’i kushtojë edhe artistit, si një individualitet i veçantë, i cili për dallim prej të tjerëve, realitetin e përjeton më ndryshe. Artisti zbulon thelbin e jetës, jo vetëm dukjen e saj. Ai është i aftë të përjetojë më intensivisht realitetin – gëzimet, dhimbjet, konfliktet e njeriut. Sipas tij, arti është rezultat i një shikimi të brendshëm që nuk është i arritshëm për njeriun e zakonshëm. Izetbegoviqi thekson se arti i madh vjen nga përjetimi i dramës njerëzore, vuajtja, konfliktet e brendshme, kërkimi për kuptim. Në këndvështrimin e tij, lumturia e plotë nuk prodhon art, sepse arti lind pikërisht nga tensioni i ekzistencës. Pra, për artistin, përvoja njerëzore – sidomos ajo e vështira – është burimi themelor i krijimtarisë. Arti është provë se njeriu nuk është vetëm materie, por edhe shpirt, ide, ndjenjë. Për këtë arsye, arti nuk është thjesht një dekorim i jetës, por një mënyrë e njeriut për të dëshmuar ekzistencën e vet shpirtërore. Izetbegoviqi thekson se, pavarësisht se arti buron nga përvoja individuale, ai arrin të bëhet universalisht i kuptueshëm. Artistin e dallon aftësia që prej përvojës së tij të krijojë diçka që flet për të gjithë njerëzit. Kjo është arsyeja pse vepra e artit e tejkalon individin dhe kohën. Në filozofinë izetbegoviqiane, njeriu është një qenie e dyfishtë: trup dhe shpirt. Arti është vendi ku kjo dyfishmëri shfaqet më qartë. Përvoja trupore jep materialin e jetës. Përvoja shpirtërore i jep kuptimin. Artisti i vërtetë i bashkon të dyja: realitetin e dukshëm dhe thellësinë e pashqyrtueshme.
“Meqë nuk ka evolucion në jetën e artit, nuk ka as në jetën e artistit. Çdo artist, që në kryeherë, nis të punojë sikur të mos ketë krijuar asnjë para tij. E thjeshtë: ai nuk shfrytëzon përvojën e tjetrit, por vetëm të tijën. Shfrytëzimi i përvojës së tjetrit, vazhdimësia e përvojës dhe akumulimi i saj është kusht dhe premisë për shkencën. Shfrytëzimi i përvojës së tjetrit në art, është imitim, përsëritje, akademizëm, pra vdekje e artit”.
Alija Izetbegoviq nuk ishte vetëm politikan e filozof, por edhe njohës i thellë i artit dhe kulturës, me një qasje të veçantë estetike dhe antropologjike. Ai trajton artin jo si kritik arti, por si filozof i ekzistencës, duke e vendosur atë në qendër të reflektimit mbi njeriun. Ai e shikon artin në të njëjtën linjë me filozofët ekzistencialistë që e shohin artin si rrugë drejt së vërtetës së njeriut.
Duke qenë njohës i mirë i traditës së artit europian dhe botëror, në kuptimin filozofik, ai e vrojton artin si gjuhë të përbashkët të përvojës njerëzore. Për të arti është rrugë drejt transcendencës, jo përmes dogmës, por përmes përjetimit. Pikërisht kjo tregon se ai nuk ishte vetëm “njohës i artit” në teori, por ai e pati artin si pjesë të formimit të vet jetësor dhe intelektual. /revistashenja
