Kërkon të ndalojë Iranin, por vetë zotëron një arsenal të fshehtë: pse nuk reagon bota?
Qëllimi i deklaruar i Izraelit në konfliktet e Lindjes së Mesme, është të parandalojë Iranin nga pajisja me armë bërthamore. Megjithatë, kjo qasje përballet me një kundërshti thelbësore: vetë Izraeli besohet gjerësisht se zotëron armë bërthamore, edhe pse nuk e pranon zyrtarisht këtë.
Izraeli filloi zhvillimin e programit të tij bërthamor në vitet 1950 dhe arriti kapacitet operativ në fund të viteve 1960. Edhe pse nuk ka konfirmim zyrtar, ekspertët e kontrollit të armëve vlerësojnë se vendi disponon rreth 80–90 koka bërthamore. Politika e tij e “paqartësisë strategjike” i lejon të shmangë përgjegjësitë ndërkombëtare, duke mos e deklaruar hapur arsenalin e tij.
Ky standard i dyfishtë bëhet edhe më problematik në kontekstin e tensioneve të fundit. Sulmet dhe kundërsulmet mes Iranit dhe Izraelit kanë rritur frikën për një përshkallëzim që mund të përfshijë edhe rrezikun bërthamor. Në një rast të fundit, një impiant në qytetin izraelit Dimona u godit, duke shtuar shqetësimet për sigurinë e objekteve të ndjeshme.
Provat për ekzistencën e arsenalit bërthamor të Izraelit janë të shumta: nga deklaratat e zyrtarëve në dekada të ndryshme, te raportet e inteligjencës dhe imazhet satelitore. Edhe deklarata të fundit nga figura politike izraelite kanë lënë të kuptohet se opsioni bërthamor ekziston, megjithëse shpesh më pas janë tërhequr ose zbutur.
Për më tepër, Izraeli ka refuzuar të bashkohet me Traktatin e Mospërhapjes së Armëve Bërthamore (NPT) dhe nuk lejon inspektime ndërkombëtare të plota në objektet e tij. Kjo e vendos atë jashtë sistemit global të kontrollit të armëve, ndryshe nga shumica dërrmuese e shteteve.
Në anën tjetër, Irani nuk ka zhvilluar kurrë një armë bërthamore, megjithëse programi i tij ka qenë objekt shqetësimi ndërkombëtar për vite me radhë. Marrëveshja bërthamore e vitit 2015 vendosi kufizime të rrepta mbi aktivitetet e tij në këmbim të lehtësimit të sanksioneve dhe përfshinte inspektime të rregullta nga Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike (IAEA).
Megjithatë, pas tërheqjes së Shteteve të Bashkuara nga kjo marrëveshje në vitin 2018, Irani rifilloi pasurimin e uraniumit në nivele më të larta. Edhe pse kjo ka rritur shqetësimet, zyrtarë ndërkombëtarë kanë theksuar se Irani nuk ishte pranë ndërtimit të një arme bërthamore dhe nuk përbënte një kërcënim të menjëhershëm.
Pretendimet e vazhdueshme se Irani është “pranë” zhvillimit të bombës nuk janë mbështetur plotësisht nga vlerësimet teknike. Ndërtimi i një arme bërthamore kërkon shumë më tepër sesa vetëm pasurimi i uraniumit, duke përfshirë teknologji komplekse dhe testime.
Në këtë kontekst, Irani mund të përdorë statusin e tij si një shtet “në prag” për të fituar avantazh në negociata, pa kaluar domosdoshmërisht në zhvillimin e një arme të plotë. Megjithatë, presioni i jashtëm ose kërcënimet mund ta shtyjnë atë drejt përshpejtimit të programit të tij.
Çështja kryesore mbetet: a mund të vazhdojë bota të tolerojë një sistem ku disa shtete lejohen në heshtje të kenë armë bërthamore, ndërsa të tjerëve u mohohet kjo mundësi? Ky standard i dyfishtë jo vetëm që është i padrejtë, por edhe i rrezikshëm, sepse nxit shtetet e tjera të kërkojnë të njëjtat kapacitete për sigurinë e tyre.
Kjo logjikë është reflektuar në përpjekjet ndërkombëtare për ndalimin e plotë të armëve bërthamore. Traktati i OKB-së për Ndalimin e Armëve Bërthamore synon t’i bëjë këto armë të paligjshme për të gjitha shtetet, duke theksuar rrezikun katastrofik që ato paraqesin për njerëzimin.
Në fund, një qasje e drejtë dhe universale ndaj çarmatosjes bërthamore ka më shumë gjasa të parandalojë përhapjen e armëve sesa politika aktuale selektive. Nëse fuqitë bërthamore nuk janë të gatshme të heqin dorë nga arsenalet e tyre, atëherë rendi ndërkombëtar i bazuar në rregulla do të vazhdojë të dobësohet, duke rritur rrezikun e konflikteve të ardhshme. /tesheshi
