Dy anët e medaljes së një drejtësie ende me hije
Nga ish-president në ish-shefe të inteligjencës – Shqipëria po ndjek penalisht zyrtarë të lartë si kurrë më parë. Por a do të thotë kjo më shumë procedura penale dhe më pak korrupsion, apo thjesht zbatim më efektiv i ligjit?
Më 22 shtator, kreu i Shërbimit Shtetëror të Inteligjencës Shqiptare, Vlora Hyseni, ishte në Baku, Azerbajxhan, ku po merrte pjesë në një konferencë ndërkombëtare të shefave të inteligjencës, të paktën siç u tha zyrtarisht. Paralel, SPAK urdhëroi që ajo të vihej në arrest shtëpiak me dyshimin për dy vepra penale: ndihmë dhe inkurajim krimi dhe rrjedhje informacioni për një hetim sekret.
Hetimi kundër Hysenit rrjedh nga një rast më i gjerë korrupsioni që përfshin Agjencinë Kombëtare për Shoqërinë e Informacionit (AKSHI), institucionin përgjegjës për pjesën më të madhe të infrastrukturës dixhitale publike të Shqipërisë, raporton DW.
Prokurorët dyshojnë se ajo përdori informacionin që kishte si drejtuese e shërbimit të inteligjencës për të ndihmuar një person të kërkuar në hetim. Ergys Agasi quhet.
Hyseni u dorëzua te autoritetet shqiptare më vonë atë ditë dhe mbetet nën arrest shtëpiak ndërsa hetimi vazhdon. Që atëherë ajo është shkarkuar nga pozicioni i saj si drejtuese e shërbimit të inteligjencës.
Rritje e procedurave dhe hetimeve penale
Rasti Hysenit është i fundit në një seri procedurash penale që arrijnë jashtëzakonisht lart në udhëheqjen politike dhe shtetërore të Shqipërisë.
Ish-presidenti Meta, njëherësh ish-kryeministër dhe ish-kryetar Kuvendi, po kalon pothuajse dy vjet në paraburgim në pritje për të dalë në gjyq. Po ashtu, kryetari i bashkisë së Tiranës është pas hekurave që nga fillimi i vitit 2025, ndërkohë që janë nisur procese penale dhe ndaj dy ish-zëvendëskryeministrave të kryeministrit Edi Rama. Përveç kësaj, janë nisur hetime kundër zyrtarëve të lartë të agjencive që menaxhojnë një pjesë të madhe të shpenzimeve publike dhe infrastrukturës shtetërore.
Këto janë raste të ndara, por të gjitha kanë të përbashkët se përfshijnë abuzim të dyshuar të autoritetit publik.
Si e arriti Shqipëria këtë?
Për vite me radhë, korrupsioni i nivelit të lartë në Shqipëri mbeti i pandëshkuar. Kjo është arsyeja pse arrestimi i zyrtarëve të lartë politikë të dyshuar për akte të paligjshme është bërë një nga pritjet kryesore nga reforma gjyqësore e nisur në vitin 2016.
“Institucionet e reja gjyqësore pritej të përqendroheshin në korrupsionin e nivelit të lartë dhe çështjet kundër ‘VIP-ve’“, thotë Afrim Krasniqi, një komentator politik dhe drejtor ekzekutiv i Institutit për Studime Politike në Tiranë. “Kishte njerëz që ishin mbi ligjin dhe pandëshkueshmëria ishte e zakonshme”, tha ai për DW.
Reforma riformësoi në thelb sistemin gjyqësor shqiptar dhe krijoi institucione të reja për hetimin e korrupsionit dhe krimit të organizuar, përfshirë Strukturën Speciale për Luftën kundër Korrupsionit (SPAK).
Por ndryshimi nuk erdhi menjëherë. Ndërtimi i institucioneve të reja zgjati me vite dhe çështjet e vjetra ishin shpesh më të vështira për t’u hetuar.
Për Dorian Matlijan, një avokat dhe drejtor ekzekutiv i organizatës së shoqërisë civile shqiptare Res Publica, numri i zyrtarëve të lartë që përballen me procedura penale nuk do të thotë domosdoshmërisht se korrupsioni është më i përhapur sot sesa në të kaluarën.
“Ajo që ka ndryshuar ndjeshëm është reagimi institucional”, tha Matlija për DW. “SPAK është sot një strukturë e specializuar me pavarësi dhe kapacitete më të mëdha dhe mbështetje ndërkombëtare, si dhe gatishmëri për të kryer hetime që kanë shkatërruar mitin e paprekshmërisë së zyrtarëve të lartë.”
Ana tjetër e përgjegjësisë
Por sjellja e zyrtarëve të lartë në gjykatë është vetëm një nga kriteret për vlerësimin e funksionalitetit të institucioneve. Në kohën kur një çështje korrupsioni arrin te prokurorët, abuzimi i dyshuar tashmë ka ndodhur. Sipas Matlijas, pikërisht këtu progresi i Shqipërisë është shumë më i vogël.
“Ne po bëhemi më efektivë në ndëshkimin e korrupsionit pasi ai ndodh, por jemi shumë më pak të aftë ta parandalojmë atë”, tha ai.
Matlija tregon institucionet dhe mekanizmat që duhet të funksionojnë përpara se një çështje të shndërrohet në një çështje penale: kontrollet administrative, auditimet, rregullat mbi konfliktin e interesit dhe deklarimet e pasurisë. Sipas vlerësimit të tij, këto mekanizma shpesh janë joefektive.
Raporti i Komisionit Evropian për Shqipërinë për vitin 2025 nxjerr një përfundim të ngjashëm. Ai thotë se SPAK ka bërë “përparim të prekshëm drejt krijimit të rezultateve bindëse në luftën kundër korrupsionit”. Në të njëjtën kohë, raporti thotë se korrupsioni është ende i përhapur dhe se “korniza institucionale për parandalimin e korrupsionit ende ka pasur një efekt të kufizuar”.
Ndikimi te qytetarët
Problemi është i dukshëm edhe në kontaktet e qytetarëve me zyrtarët publikë. Në një sondazh të vitit 2023 të kryer nga koalicioni anti-korrupsion për qeverisje të mirë SELDI (Udhëheqja e Evropës Juglindore për Zhvillim dhe Integritet), 52 përqind e të anketuarve në Shqipëri thanë se kishin përjetuar presion nga zyrtarë publikë në lidhje me korrupsionin, ndërsa 40 përqind thanë se kishin paguar ryshfet.
Krasniqi e sheh problemin në një kontekst më të gjerë politik. Shqipëria është qeverisur nga Partia Socialiste e Ramës që nga viti 2013, e cila aktualisht ka shumicën absolute në parlament. Ai beson se një dominim i tillë politik afatgjatë ka dobësuar sistemin e kontrolleve dhe balancave që duhet të kufizojë degën ekzekutive.
“Kemi një sistem të shtrembëruar,” tha ai. “Kreu i degës ekzekutive kontrollon degën ekzekutive, parlamentin dhe institucionet.”
Ai beson se përqendrimi i pushtetit shoqërohet nga rrjete informale të ndikimit, me individë jashtë institucioneve shtetërore të aftë të ndikojnë në vendimet politike, legjislacionin dhe përdorimin e pronës publike.
Rama ka theksuar vazhdimisht se përgjegjësia penale është individuale kur hetimet përfshijnë zyrtarë të lartë. Duke reaguar ndaj rastit Hyseni, ai përsëri mori të njëjtin qëndrim: “Rasti i ish-shefes së inteligjencës është një çështje individuale midis saj dhe sistemit të drejtësisë”.
Çfarë do të thotë kjo për shpresat e Shqipërisë për anëtarësim në BE?
Në maj, Bashkimi Evropian konfirmoi se vendi përmbushi kriteret kalimtare për grupin e “çështjeve themelore”, që përfshin sundimin e ligjit, dhe kaloi në një fazë të fokusuar në zbatim dhe rezultate të qëndrueshme.
Indeksi i Perceptimit të Korrupsionit i Transparency International tregon se Shqipëria është përmirësuar nga 33 pikë në vitin 2012 në 39 pikë në vitin 2025, por është ende poshtë të gjitha shteteve anëtare të BE-së.
Sipas Matlijas, përpjekjet e Shqipërisë për të përparuar drejt anëtarësimit në BE ndihmuan në krijimin e kushteve që lejuan institucione si SPAK të bëhen më të forta dhe më të pavarura.
“BE-ja nuk kërkon më vetëm miratimin e ligjeve dhe zbatimin e reformave, por edhe rezultate konkrete dhe të qëndrueshme. Kjo krijon presion të vazhdueshëm mbi institucionet gjyqësore që të jenë vërtet efektive dhe të pavarura nga pushteti politik”, tha ai.
Për Krasniqin, ky është pikërisht kuptimi i integrimit evropian. Anëtarësimi, beson ai, nuk duhet të gjykohet vetëm nga progresi i Shqipërisë përmes procesit formal të pranimit, por nga fakti nëse vetë vendi po ndryshon.
“Çështja duhet të jetë që Shqipëria, shoqëria dhe institucionet shqiptare të ndryshojnë dhe të përmirësohen, në mënyrë që të bëhemi të denjë për integrim”, tha ai. Sipas mendimit të tij, qytetarët duhet ta ndiejnë këtë ndryshim përmes sigurisë më të madhe shoqërore, mirëqenies dhe pavarësisë, dhe jo vetëm përmes një sërë qëllimesh të arritura formalisht. /tesheshi
