Klima moderniste fetare, në të cilën u formua Izetbegoviqi ka sjellë për muslimanët një nga tendencat më atraktive, por njëkohësisht më të rrezikshme: leximi i çfarëdolloj teksti me premisën se do vërtetojë kornizën ideologjike që gjendet paraprakisht tek lexuesi. Kjo nuk sjell rritje të dijes, por ngurtësim të demagogjisë. Të gjithë u afrohemi teksteve me koncepte të para-formuara, por kemi nevojë të domosdoshme për një lloj përultësie epistemologjike, e cila më duket e munguar tek disa lexues bashkëkohorë të Izetbegoviqit.
Besnik SINANI, Tiranë
Në vitet ’90, për këdo që kërkonte në Tiranën e dalë rishtas nga komunizmi ndonjë libër për Islamin, pak tituj gjendeshin përreth. Shpesh ndeshje botime me cilësi të dobët e vështirë se mund të gjeje libra seriozë që angazhoheshin me mendimin bashkëkohor. Në ato ditë, një mik më dha librin e Alija Izetbegoviqit, liderit politik të rezistencës boshnjake ndaj spastrimit etnik që kishte rifilluar në Ballkan ndaj muslimanëve. Qysh në faqet e para, libri i Izetbegoviqit mbarte një zë profetik, një kthjelltësi gozhduese, e një peshë gravitacionale, që rrallë libra arrijnë ta përçojnë. Marrja në duar e “Islami ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit” të prezantonte me forcën mbërthyese të një shpalljeje.
Ishte e rëndësishme për mua që Izetbegoviqi angazhohej seriozisht në librin e tij me letërsinë moderne, të cilën e konsideroja gjer në atë kohë se kishte qenë forma më serioze e shprehjes njerëzore. Interesi im ndaj fesë, përveç disa ngjarjeve në jetën personale, ishte nxitur edhe si pasojë e atmosferës që kishte krijuar në jetën time leximi i dy romaneve të para të triologjisë së Ernesto Sabatos, “Tuneli” dhe “Mbi Heronjtë dhe Varrezat”. Izetbegoviqi mund të dukej tejet kritik, por asnjëherë përjashtues ndaj shqetësimeve madhore të letërsisë moderne, sidomos ekzistencialistëve francezë, si Kamy. Ai ofronte një gjuhë të re për të biseduar rreth ekzistencializmit, një gjuhë tejet e freskët, inspiruese dhe fuqizuese.
Izetbegoviqi nuk ishte ekzotik. Pjesa më e madhe e teksteve të tjera të Islamit të asaj kohe mbartnin emra, terma, transliterime që sillnin jehona të largëta. Edhe terma që kishin qenë pjesë e traditës së jetuar të muslimanëve shqiptarë për shekuj ishin tëhuazuar gjatë amnezisë shpirtërore të komunizmit. Por, libri i Izetbegoviqit ishte dallueshëm europian, e për rrjedhojë familjar në termat e referencat e veta. Ideali fetar i Izetbegoviqit shprehej nëpërmjet pyetjeve të njohura për shumë prej nesh.
Por më vonë, leximet që pasuan sigurisht do sillnin një lloj “tejkalimi” të magjisë që kish sjellë zbulimi i Izetbegoviqit në ato ditë, shoqëruar me ndjesinë gati zhgënjyese – ndaj vetes – se disa nga tezat e tij i kisha pranuar si postulate, një prirje kjo ndoshta normale në atë fazë leximesh. Izetbegoviqi ishte pa dyshim një mendimtar tejet origjinal, gjuha e tij inspiruese, por leximet e tij të ideve, shkollave të mendimit, trendeve që kanë formatuar botën moderne më vonë do dukeshin shpesh reduktuese. Besoj se natyrshëm një figurë si Izetbegoviqi – nëse do kisha patur privilegjin ta takoja – do ishte zhgënjyer po të mos shihte se një lexues i tij i hershëm nuk ishte “rritur” ose nuk i ishin zgjuar shqisat kritike ndaj vetes dhe leximeve të hershme. Nëse nuk do të ishte kështu, do mendoja se do kisha qenë një lexues i keq i Izetbegoviqit. Mendimtari i vërtetë kërkon interluktorë, e jo të prodhojë demagogë.
Në vitet e fundit kam parë gati një lloj rizgjimi apo rritjeje të interesit në rrethe muslimanësh shqiptarë ndaj veprës së Izetbegoviqit. Por, ky interes ndaj veprës së tij duket të jetë një lloj “tradhtie” intelektuale ndaj vetë autorit. Herë duke e cituar e herë pa ia përmendur emrin – por që formulimi tregon qartazi origjinën e mendimit – kontribuues të ndryshëm të ligjërimit komunitar i referohen Izetbegoviqit në kritikën e tyre ndaj Perëndimit, kapitalizmit, religjionit, filozofisë moderne, historisë, komunizmit etj., duke tejçuar idenë se “Islami Ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit” nuk është një libër – por LIBRI, burimi gjithë-shpjegues i dijes njerëzore, një lloj teksti shterues i gjithë sa vlen të kuptohet mbi modernitetin. Ky nuk është vetëm dembelizëm intelektual, por edhe shpërdorim i vetë trashëgimisë së autorit.
Izetbegoviqi ishte një lexues kritik i Marksit, i Kamy-së, i Niçes, por si njeri që kam lexuar pak nga këta autorë, edhe ato në përkthim e jo në origjinal, unë mund të citoj ndoshta Izetbegoviqin rreth Marksit duke pirë një kafe me miq, por vështirë të pretendoj rolin e intelektualit publik në lidhje me tema, ide, shkolla, qëndrime që i kam lexuar në dorë të dytë e nuk kam asnjë angazhim serioz me ato ide nga burimet primare e nga shumësi analitike.
Klima moderniste fetare, në të cilën u formua Izetbegoviqi ka sjellë për muslimanët një nga tendencat më atraktive, por njëkohësisht më të rrezikshme: leximi i çfarëdolloj teksti me premisën se do vërtetojë kornizën ideologjike që gjendet paraprakisht tek lexuesi. Kjo nuk sjell rritje të dijes, por ngurtësim të demagogjisë. Të gjithë u afrohemi teksteve me koncepte të para-formuara, por kemi nevojë të domosdoshme për një lloj përultësie epistemologjike, e cila më duket e munguar tek disa lexues bashkëkohorë të Izetbegoviqit.
Ndoshta kontributi më serioz që mund të vijë nga ky interes i rizgjuar ndaj veprës së Izetbegoviqit do ishte përpjekja për një lexim kritik ndaj librit të tij, një lexim që do kërkonte të kuptonte Izetbegoviqin si produkt të një klime intelektuale të Bosnjes post-Habsburge, një klimë aroma e së cilës u ndje edhe në trevat shqiptare të ish-Jugosllavisë. Ai ishte produkt edhe i një vizioni të caktuar intelektual të muslimanëve të asaj kohe që po kërkonin një vizion autentik përtej kornizave ideologjike të Luftës së Ftohtë. Izetbegoviqi, për rrjedhojë, nuk ofroi një libër të mendimit islam që pezullon të gjithë librat e tjerë, por një përpjekje serioze në kontekstin ideologjik të kohës për t’u angazhuar seriozisht me mendimin e asaj epoke, angazhim ky që paevitueshmërisht do kishte kufizimet e veta. /revistashenja
