Kur presidenti francez Emanuel Macron vizitoi Moskën dy javë para shpërthimit të luftës në Ukrainë, zotëria i Kremlinit e uli atë në një distancë simbolikisht poshtëruese.
Në një moment kyç të historisë moderne të Europës, u zgjodh qëllimisht një tryezë jashtëzakonisht e gjatë për takimin, e përshtatshme për këtë poshtërim simbolik të transmetuar para gjithë botës. Pamja e mysafirit, më 7 shkurt 2022, i ulur në skajin më të largët të tryezës, i përcolli botës mesazhin se presidenti rus Vladimir Putin, i njohur për komunikimet e tij të koduara, po tallej me europianët.
Sapo avioni i Macron-it u nis drejt Pallatit Elize, zëdhënësit e Kremlinit lanë të kuptohej se Franca nuk është ajo që vendos për luftën dhe paqen, por se Uashingtoni është dirigjenti real përmes NATO-s.
Presidenti francez u përpoq atëherë të shfaqej në një skenë që në fakt ishte monopolizuar nga amerikanët dhe rusët, të cilët i kishin anashkaluar europianët në një çështje që prekte drejtpërdrejt sigurinë e tyre kolektive, ashtu siç ishte ankuar edhe kancelarja gjermane Angela Merkel në ditët e saj të fundit në detyrë.
Lufta shpërtheu pa i dhënë diplomacisë europiane mundësinë e saj, dhe ky shpërthim solli një tronditje strategjike për kontinentin, i cili kishte besuar se kishte lënë pas epokën e zjarrit dhe hirit.
Pushtimi i Ukrainës rrëzoi bastin europian për ta zbutur “Ariun Rus” përmes integrimit të tij në marrëdhënie të ndërsjella interesi, përfshirë partneritete tregtare, investime dhe rrjedha energjetike.
Gjermania udhëhiqte lokomotivën europiane dhe kishte ndjekur një qasje afruese ndaj Rusisë, e cila arriti kulmin me inaugurimin e gazsjellësit “Nord Stream 2”, krahas linjave të tjera ekzistuese për transportin e gazit rus përmes detit.
Administratat amerikane e kishin kundërshtuar këtë projekt, të vetëdijshme se Europa po përpiqej, përmes këtyre lidhjeve strategjike, të menaxhonte ekuilibra të kujdesshëm në marrëdhëniet e saj të jashtme nga njëra anë, të përmbante sfidën ruse nga ana tjetër, të krijonte një ekuilibër në marrëdhënien e saj aleate me Shtetet e Bashkuara, pa harruar, natyrisht, interesat e saj ekonomike.
Por ky bast u shemb papritur. Madje, kancelari i ri gjerman në atë kohë, Olaf Scholz, e përshkroi pushtimin e Ukrainës si një “pikë kthese”. Berlini u tregua fillimisht hezitues në përshkallëzimin e përplasjes me Moskën, ndonëse situata tashmë ishte e pakthyeshme, dhe për muajt e parë të luftës u përmbajt nga furnizimi i Kievit me armë të rëndësishme, ndryshe nga ajo që do të bënte më pas me një ritëm gjithnjë e më të përshpejtuar.
Republika Federale Gjermane dhe partnerët e saj europianë rrëshqitën në llogoren amerikane nën efektin e një paniku strategjik akut në momentin e së vërtetës.
Lidhja atlantike doli sërish në plan të parë, prania e forcave amerikane në Europën Qendrore dhe Lindore u intensifikua, dhe pesha strategjike e Polonisë, fqinje me Ukrainën, u rrit në kurriz të Gjermanisë, e cila humbi nga pozicioni i saj udhëheqës nën ndikimin e këtij zhvillimi dhe faktorëve të tjerë shoqërues.
Bashkimi Europian aktivizoi me shpejtësi instrumentin e sanksioneve ekonomike dhe financiare, duke miratuar paketa ndëshkuese të njëpasnjëshme kundër Moskës, më të mëdhatë në historinë moderne.
Europa e mbivlerësoi ndikimin e këtyre sanksioneve, madje disa prej tyre prodhuan efekte të kundërta, sikur europianët të kishin ndëshkuar veten e tyre. Ekonomitë europiane, përfshirë atë gjermane, u goditën nga rritja e paprecedentë e kostos së energjisë dhe mungesat në furnizim me disa mallra, ndërkohë që kontinenti ende përpiqej të rikuperohej nga pasojat ekonomike dhe sociale të pandemisë së zgjatur të COVID-19.
Sanksionet perëndimore ndërprenë përfundimisht rrjetet e interesave të ndërsjella midis Rusisë dhe partnerëve europianë. Më pas, në shtator 2022, ndodhi sabotimi i tubacioneve “Nord Stream” në Detin Baltik, në një operacion të mbuluar me mister.
Edhe pse raporte të caktuara sugjeruan se operacioni ishte kryer nga shërbime inteligjente ukrainase, ajo që mbetet e sigurt është se Uashingtoni ishte përfituesi kryesor nga neutralizimi i këtij projekti strategjik, të cilin e kishte kundërshtuar që në fillim.
Pamja e vitit 2024 tregoi partnerë europianë të pozicionuar me detyrim pas udhëheqjes amerikane të Joe Biden-it, përballë Rusisë putiniane që kishte dalë përtej kufijve të saj. Por basti perëndimor për ta nënshtruar dhe konsumuar Moskën përmes një lufte indirekte u shpërbë në realitetin e një konflikti të gjatë dhe shkatërrues, që i lodhi të gjitha palët.
U bë e qartë se rubla nuk u dëmtua, madje herë pas here u forcua falë rritjes së çmimeve të naftës, dhe se kapacitetet sasiore të Rusisë për prodhimin e municioneve tejkalonin ato të SHBA-së dhe Europës së bashku.
Europa u rreshtua përfundimisht pas opsionit atlantik dhe u përfshi në një garë armatimi pa precedent, duke zbuluar se para pushtimit të Ukrainës kishte jetuar nën iluzionin e “fundit të luftërave” në continent, deri në atë pikë sa kishte reduktuar ushtritë, shfuqizuar shërbimin e detyrueshëm ushtarak dhe mbyllur baza ushtarake.
Perëndimorët ringjallën shpejt logjikën e rreshtimit të Luftës së Ftohtë, të ndihmuar nga një diskurs stereotip i administratës Biden. Por më pas, nga ana tjetër e Atlantikut, u shfaq një ankth i frikshëm, Donald Trump, i cili u rikthye në Shtëpinë e Bardhë përmes një fitoreje elektorale dërrmuese në nëntor 2024, duke i mohuar demokratëve një mandat të dytë.
Gjatë vitit të parë të mandatit të ri, Trump i privoi udhëheqësit europianë nga gjumi i qetë, përmes deklaratave tronditëse dhe postimeve shqetësuese. Besimi mes “mbrojtësit” dhe “të mbrojturve” në NATO u shemb me shpejtësi, dhe Uashingtoni u shndërrua nga garant sigurie në një sfidë apo kërcënim potencial për kontinentin, i cili mbeti i ngujuar në një llogore që amerikanët duket se po e braktisnin, ndërsa europianët nuk ishin më në gjendje të dilnin prej saj.
Administrata amerikane shkoi deri në shantazhimin e aleatëve europianë me tarifat doganore, nëse nuk i bindeshin diktateve të saj, e vetëdijshme se ata tashmë ishin të bllokuar në një grackë strategjike, pasi kishin humbur ekuilibrat në marrëdhëniet me fuqitë e mëdha dhe kishin humbur mundësinë e afrimit me fqinjin rus pas shokut të pushtimit të Ukrainës.
Trump u rikthye në timon në një moment jashtëzakonisht kritik për Europën, pikërisht kur varësia e saj nga ombrella atlantike ishte rritur ndjeshëm. NATO u zgjerua në veri me anëtarësimin e Finlandës (2023) dhe Suedisë (2024), dy vende tradicionalisht neutrale, të shtyra nga frika ndaj Rusisë.
Europianët, të përfshirë nga obsesione të reja strategjike, hoqën dorë nga hezitimi për rritjen e shpenzimeve ushtarake. Që nga viti 2022, shpenzimet u rritën në mënyrë të vazhdueshme, deri në atë pikë sa në samitin e NATO-s në Hagë, më 25 qershor 2025, u zotuan të investonin 5% të PBB-së së tyre deri në vitin 2035 në sektorët e mbrojtjes, 3.5% për shpenzime ushtarake dhe 1.5% për sigurinë e përgjithshme, përfshirë sigurinë kibernetike dhe infrastrukturat jetike, pavarësisht krizave ekonomike, borxheve publike dhe rënies së cilësisë së shtetit social.
Oreksi amerikan për të cenuar interesat europiane u shfaq hapur, si në rastin e Groenlandës, një ishull gjigant sa gjysma e Bashkimit Europian, gjë që nuk do të ndodhte me kaq agresivitet, po të mos kishte humbur Europa ekuilibrin e saj strategjik dhe po të mos ndiente një ekspozim të rrezikshëm ndaj kërcënimeve ruse, pa të cilat ndihma amerikane shihet si e pazëvendësueshme.
Megjithatë, sot europianët e kuptojnë se Shtetet e Bashkuara janë një aleat i pasigurt dhe potencialisht i rrezikshëm, i gatshëm të bëjë marrëveshje mbi kokat e tyre, siç po ndodh në çështjen e Ukrainës.
Me një administratë amerikane kaq të shfrenuar dhe të pakontrolluar, horizonti i vizionit për europianët errësohet plotësisht dhe nuk u lë më asnjë hapësirë për t’u mbështetur te vullneti i mirë i “aleatit” atlantik, pasi mbrojtësi strategjik është shndërruar në një negociator shantazhues, që shtrydh ata që i mbron dhe u pret copa nga mishi i gjallë. Sot, Europa nuk mund të mbështetet më në një aleancë të pasigurt apo në një partneritet të pabesueshëm, përballë rreziqeve dhe sfidave reale ose potenciale të së tashmes dhe së ardhmes.
Paradoksalisht, europianët nuk kundërshtuan pushtimin e Venezuelës, shkeljen e sovranitetit të saj dhe rrëmbimin e presidentit të saj më 3 janar, çka zbuloi qendrimin e tyre kolektiv të diktuar nga frika për të mos zemëruar mbajtësin e shkopit të trashë që banon në Shtëpinë e Bardhë.
Por sapo përfundoi sulmi ndaj Karakasit dhe rrëmbimi demonstrativ i presidentit Nicolas Maduro dhe bashkëshortes së tij, Trump nisi fushatën e tij përshkallëzuese në dosjen e Groenlandës, pasi disa europianë kishin besuar se ai ishte shpërqendruar prej ambicieve të tij ekspansioniste në Amerikën Latine.
Përshkallëzimi amerikan në çështjen e Groenlandës, në fillim të vitit 2026, shkaktoi një tronditje të thellë europiane, edhe pse disa nga shenjat e saj mbetën të përmbajtura nga frika e provokimit të Trump-it. Pesha e këtij çasti vendimtar nuk ishte më e vogël se ajo e shokut të pushtimit të Ukrainës.
Kjo tronditje nuk u shua në kryeqytetet europiane as pas tërheqjes së Trump-it nga kërcënimi për përdorimin e forcës ushtarake në ishullin e akullt, as pas uljes së shpatës së tarifave ndëshkuese doganore, të cilën ai e kishte ngritur sërish kundër tetë vendeve europiane nëse nuk i nënshtroheshin diktateve të tij.
Besimi aleancor u shemb me një goditje simbolike çekani, dhe Uashingtoni u shndërrua në një kërcënim potencial për aleatët e vet, të cilëve mund t’u shqyejë interesat nga drejtime që nuk i kishin parashikuar.
Europa sot duket e mbërthyer në një grackë strategjike midis një fqinji lindor të mësuar me luftëra të gjata dhe një aleati perëndimor që mund të tërhiqet nga angazhimet e tij strategjike në momentin e së vërtetës, e që mund të mos hezitojë të kafshojë interesat dhe territoret e saj pa hasur rezistencë.
Europa nuk mund të supozojë më se kjo gjendje do të marrë fund së shpejti, as të mbajë frymën deri në përfundimin e këtij mandati presidencial në Shtëpinë e Bardhë, ashtu siç bëri gjatë mandatit të parë të Trump-it.
Kanë mbetur edhe tre vjet, por më e rëndësishmja është se Shtetet e Bashkuara po ndryshojnë në mënyrë thelbësore dhe nuk janë më të parashikueshme në pasojat e tyre. Presidenti i paqëndrueshëm ka vendosur precedenta që mund të imitohen lehtësisht nga pasardhësit e tij, veçanërisht në dritën e praktikave të grabitjes, shkatërrimit dhe frikësimit që ai ka ushtruar në jetën politike, institucionet amerikane, madje edhe në media, kulturë dhe shoqërinë civile.
Rreziqet strategjike që kjo administratë amerikane paraqet për Europën nuk kufizohen vetëm në cenimin e lidhjeve aleancore dhe marrëdhënieve mbrojtëse, por përfshijnë edhe një qasje zyrtare amerikane ndërhyrëse në punët e brendshme të kontinentit dhe në çështjet e shteteve të tij.
Figura kyçe të administratës, me Trump-in në krye, flasin shpesh për gjendjen politike, ekonomike, shoqërore dhe kulturore të Europës, ndërsa kori presidencial sulmon figura të jetës publike europiane, si kryetarin mysliman të bashkisë së Londrës, Sadik Khan, dhe përplaset verbalisht në mënyrë fyese me presidentë dhe kryeministra europianë.
Këto nuk janë sjellje të pamenduara, siç mund të duken në pamje të parë, por përbëjnë një qasje strategjike të mirëfilltë, siç dëshmohet nga Strategjia e re e Sigurisë Kombëtare të SHBA-së, e publikuar nga administrata Trump në dhjetor 2025.
Kjo strategji ndjek një linjë armiqësore ndaj Bashkimit Europian, mbështet ngjitjen e forcave të ekstremit të djathtë në pushtet në vendet europiane dhe bashkëpunon me teori konspirative raciste të supremacisë së bardhë, armiqësore ndaj myslimanëve dhe emigrantëve, të mbështjella me narrativa për “kërcënimin civilizues” ndaj Europës dhe nevojën që “Europa të bëhet sërish europiane”.
Gishtat e rinj të Uashingtonit po endin një teksturë politike dhe ideologjike në Europë, e cila rrezikon të minojë atë pak që ka mbetur nga premtimet e unitetit europian, të rrëzojë angazhimet e supozuara vlerore dhe të mbyllë rrugën e hapjes kulturore ndaj diversitetit të brendshëm.
Këto rreziqe shtohen edhe më shumë nga fakti se kontinenti i mbërthyer në këtë grackë strategjike përmban tashmë modele të shumta Trampiste në skenën politike dhe në krye të sondazheve, dhe se disa figura populiste e ekstremiste mund të arrijnë realisht të riprodhojnë skenën politike europiane brenda pak vitesh, mbi baza përjashtuese, raciste dhe shpërbërëse.
Husam Shaker
Studiues dhe autor, konsulent mediatik, shkrimtar dhe analist i çështjeve evropiane e ndërkombëtare, i problematikave shoqërore dhe i çështjeve mediatike.
