Izetbegoviqi pohon se padrejtësia mund të trajtohet nëpërmjet drejtësisë dhe ndëshkimit, me idenë se e njëjta i përgjigjet të njëjtës. Pra, krimi dhe dënimi përbëjnë remedium peccati (mjet kundër mëkatit). Megjithatë, ai thekson se falja është mënyra e vetme për ta kapërcyer në mënyrë të plotë padrejtësinë. Kjo ngre pyetjen se si mund të vlerësohet nëse një ndëshkim është realisht i drejtë apo thjesht krijon një padrejtësi të re.
Ditar KABASHI, Prizren
Profili poliedrik i Alija Izetbegoviqit ka zgjuar interesimin e studiuesve të shkencave sociale gjithandej globit. Ndonëse roli i tij si shtetar dhe politikan del më i dukshëm në hapësirën publike, veçantia e Izetbegoviqit qëndron te portreti i tij si intelektual, mendimtar dhe jurist, i cili shfaq më qartë tiparet themelore të personalitetit të tij.
Në vijim do të trajtohen disa nga pikëpamjet/përsiatjet kryesore konceptuale të Izetbegoviqit për temat me interes publik.
Drejtësia
Drejtësia nuk i vjen askujt vetvetiu nga vendi ku qëndron. Kërkimi dhe gjetja e së drejtës fillon me një përpjekje tërësisht njerëzore. Kjo përpjekje përfaqëson gurthemelin e gjithë angazhimit të Izetbegoviqit.
Izetbegoviqi i vihet pas pyetjes se përse, pavarësisht përpjekjeve të të gjitha pushteteve për ta shkatërruar ose të paktën për ta nënshtruar, e drejta vazhdon ende të jetojë dhe nuk bëhet “vullnet i kulluar i klasës sunduese”? Sipas tij, në pyetje nuk është e drejta, por njeriu. Pyetja se çfarë është drejtësi dhe çfarë është padrejtësi ngërthen një nga bazamentet e asaj që konsiderohet njerëzore. E drejta mund të shkatërrohet vetëm me zhdukjen e vetë njeriut. Prandaj, utopia, si metaforë për mungesën e së drejtës, është e pamundshme.[1] Shikuar nga ky prizëm, premisën marksiste se “e drejta është vullnet i klasës sunduese i shndërruar në ligj”, Izetbegoviqi e cilëson si formulë që bie në kundërshtim cinik me vetë idenë e së drejtës dhe se nuk mund të pritet drejtësi nga juristët e formuar me këtë botëkuptim.[2]
Duke e çliruar drejtësinë nga kornizat e ngurta të së drejtës (rregullimit normativ), Izetbegoviqi pohon se drejtësia është ndër gjërat e rralla që nuk kanë nevojë për argumente, pasi argumentimi i nevojës për të drejtën dhe drejtësinë ose është i tepërt për ata që kanë shpirt, ose është i padobishëm për të pashpirtët. Së këtejmi, vetëm pyetja “pse duhet të jesh i drejtë?” dëfton kotësinë e çfarëdo shpjegimi tjetër.[3] Me këtë pikëpamje, ai ndërton urën mes mirësisë dhe drejtësisë, si natyrshmëri e individit dhe shoqërisë së ndërgjegjshme. Për të, e drejta dhe drejtësia mund të mos jenë përherë në harmoni. Në këso raste, për njeriun e vërtetë, drejtësia duhet të ketë prioritet.[4]
Liria
Liria është një ndër nocionet më të komplikuara. Ky koncept, sa filozofik, po aq politik, sociologjik dhe juridik, zë vend të rëndësishëm në elaborimet e Izetbegoviqit.
Ai avokon qasjen se liria dhe morali janë në një lidhje simbioze. Morali është i pandashëm nga liria dhe pikërisht për këtë vetëm sjellja e lirë është sjellje morale. Në këtë kontekst, ai e cilëson të pamoralshme diktaturën edhe atëherë kur e ndalon mëkatin, ndërkaq e sheh të moralshme demokracinë edhe atëherë kur e lejon atë. Duke injoruar lirinë, së bashku me të edhe mundësinë e zgjedhjes, diktatura injoron moralin. Nisur nga kjo, liria e përzgjedhjes për të bërë apo jo një veprim është parakusht i moralit. Prandaj, ndalimi i dhunshëm në diktaturë i mundësisë së zgjedhjes nënkupton mohim të lirisë. Kësisoj rezulton se shoqëria humane patjetër duhet të jetë bashkësi e individëve të lirë. Megjithëkëtë, duhet të ekzistojë legjislacioni sa për të përkufizuar masën e domosdoshme në të cilën do të ruhet liria e zgjedhjes mes së mirës dhe të keqes, në mënyrë që njerëzit të veprojnë mirë, jo pse detyrohen për këtë, por pse duan. Pa këtë vullnet pozitiv, sipas Izetbegoviqit, lind diktatura ose utopia.[5] Ky opinion i tij është mjaft i ekuilibruar dhe në harmoni me realitetin social edhe gjatë ditëve të sotme.
Izetbegoviqi afirmon mendimin se nuk është e mundshme dhe as e vërtetë një liri që vjen nga lart (me dekret). Liria nuk jepet, por merret.[6] Ky përkufizim i Izetbegoviqit ka saktësi jo vetëm logjike, por edhe historike. Mjafton të vështrohet ecejaku i popujve që nuk e kanë fituar vetë lirinë, për të parë se çfarë fuqie sovrane kanë mundur të kenë më pastaj. Përkitazi me këtë aspekt të mendimit, Izetbegoviqi pretendon se një popull që nuk është sovran, politikisht atrofon.[7]
Në një dimension tjetër të argumentit, Izetbegoviqi di të jetë kolektivisht vetëkritik kur bën pyetjen retorike: “Kërkojmë liri, por a jemi konsekuent ndaj saj?”. Nga kjo kuptohet se liria nuk duhet konceptualizuar vetëm si një “e drejtë” individuale a shoqërore, por edhe një përgjegjësi e cila duhet bartur me vetëdije dhe duhet zbatuar me vendosmëri. Pra, liria nuk duhet të jetë nocion formal, por gjendje faktike e vazhdueshme. Andaj, Izetbegoviqi konstaton se “E vetmja është liria që nuk harxhohet me përdorimin e saj”.[8]
Në këtë drejtim, Izetbegoviqi kritikon qëndrimin komunist se liritë klasike janë vetëm formale dhe pa vlerë, duke theksuar se pretendimet për pavlefshmërinë e lirisë së fesë, shprehjes apo çlirimit nga autoritetet e jashtme (mbreti, diktatura, kisha) janë në vetvete manipulim. Ai argumenton se autoritetet “e brendshme” – si mendimi publik dhe shtypi – shpesh janë më të fuqishme se ato të jashtmet. Ai thotë se reagimi më i drejtë ndaj kritikave për “formalizmin” e lirive është të kërkohen sa më shumë liri, edhe nëse quhen formale, sepse historia ka treguar se regjimet që i denoncojnë këto liri zakonisht i zëvendësojnë ato me pushtet totalitar. Sipas tij, ata që pretendojnë të ofrojnë liri më reale nuk kanë sjellë asgjë tjetër, veçse shuarjen e lirive ekzistuese. Këtë e quan një lojë hipokrite, e cila, për çudi, vazhdon të funksionojë me sukses.[9]
Krahas kësaj, nuk mund të paramendohet liria po qe se nuk respektohet dinjiteti i njeriut. Ky është një standard ndërkombëtar dhe kushtetues në secilin shtet modern.[10] Izetbegoviqi gjurmon për burimin filozofik të dinjitetit njerëzor dhe atë e gjen te fakti që Zoti e ka bërë njeriun përgjegjës dhe njëherësh dinjitoz ndaj urdhrave dhe ndalesave të Tij.[11] Domethënë, duke e bërë njeriun adresë të vullnetit të Tij, sipas Izetbegoviqit, Zoti e lartëson dhe e afirmon dinjitetin njerëzor.
Demokracia
Izetbegoviqi nuk e konsideron demokracinë vetëm si qeverisje e shumicës, por si mbrojtje të pakicës, pa të cilën pushteti i shumicës shndërrohet në tirani.[12]
Sipas tij, demokracia përfshin në mënyrë të pandashme edhe rrezikun e abuzimit me vetë parimet mbi të cilat ndërtohet. Çdo përpjekje për ta “shëruar” këtë rrezik e mbyt demokracinë vetvetiu. Liria, si pjesë përbërëse e rendit demokratik, duhet pranuar me gjithë pasiguritë që e shoqërojnë,[13] sepse çdo përpjekje për t’i eliminuar ato e cenon vetë thelbin e demokracisë. Së këndejmi, ai trason një trajektore të qartë për objektivin e vet: “Nuk dua demokratizim, dua demokraci”.[14] Kështu, ai i rrënon tezat formaliste për demokracinë, të cilat e reduktojnë këtë të fundit në numra dhe imazhe të jashtme.
Izetbegoviqi vëren se mënyra se si është i pozicionuar pushteti dhe pushtetari brenda një shoqërie e tregon nivelin e civilizimit të saj. Në një popull vërtet të zhvilluar, tirania nuk mund të funksionojë, sepse ai ka arritur pjekurinë e brendshme dhe të jashtme që e bën të domosdoshme vendosjen e pushtetit nën kontrollin e së drejtës. Ndërkaq, te popujt më pak të zhvilluar, pushteti qëndron mbi të drejtën (ligjin). Nisur nga kjo premisë, Izetbegoviqi mban tezën se vendet e ashtuquajtura socialiste kanë qenë në shkallën e barbarizmit.[15]
Pikëpamja mbi republikanizmin
Izetbegoviqi është ithtar i republikanizmit. Sipas tij, parimi i monarkisë bazohet në iluzionin se mund të ekzistojë njeriu ideal. Duke pasur prirjen që çështjet publike dhe ato filozofike t’i korrespondojë me Islamin, Izetbegoviqi pretendon se forma monarkike e qeverisjes është e huaj për edhe për vetë Islamin.[16] Sipas tij, përpos në çështjet pronësore, Islami nuk lejon kurrfarë parimi të trashëgimisë, as çfarëdo pushteti me prerogativa absolute të Zotit (d.m.th. mospranim absolut i çfarëdo pushteti tjetër të gjithëfuqishëm). Tutje, ai vë re se që nga historia e hershme e katër kalifëve të parë (Ebu Bekri, Omeri, Osmani, Aliu) shfaqen tri pikëpamje bazike të parimit republikan të pushtetit: 1) Zgjedhja e shefit të shtetit; 2) Përgjegjësia e shefit të shtetit para popullit; 3) Obligimi i zgjedhjes së përbashkët të punëve të përgjithshme dhe shoqërore. Kjo ngase këta katër udhëheqës pas vdekjes së Profetit Muhamed nuk kanë qenë mbretër; ata janë zgjedhur nga ana e bashkësisë. Andaj, halifati trashëgues paraqet braktisjen e parimit të zgjedhjes, i cili është afirmuar si institucion i qartë politik.[17] Megjithatë, duke rezervuar relativitetin e çështjes, Izetbegoviqi citon një mendimtar rus të shek. XIX të ketë thënë: “Monarkia e keqe çon në republikë, ndërsa republika e keqe në tirani”.[18]
Rendi shoqëror dhe ligji
Sipas Izetbegoviqit, demokracia dhe stabiliteti kushtëzohen në mes vete dhe janë të nevojshëm që të dy këta komponentë.[19]
Me të vërtetë, edhe shteti ka dy fytyra: atë më autoritare, kur vendos rendin publik, pra stabilitetin; dhe anën më liberale, kur garanton dhe respekton të drejtat dhe liritë e qytetarit. Një veprim i autoriteteve shtetërore në gjendje të jashtëzakonshme dallon nga ai në gjendje të zakonshme. Krahas kësaj, pluralizmi, si element demokratik, mund ta minojë stabilitetin. Le të mendohet një parlament me dhjetëra parti politike të përfaqësuara në të, ku asnjëra nuk do të bëjë marrëveshje për qeverisje ose për legjislacion me tjetrën. Në pamje të parë, koloriti politik i jep hijeshi demokracisë, mirëpo mungesa e stabilitetit qeverisës dhe normativ rrezikon mirëqenien dhe sigurinë e qytetarëve. Edhe në të kundërtën: fuqizimi i tepërm i partive politike, rrezikon ta kthejë vendin në parti-shtet. Stabilitet mund të ketë, por njëkohësisht edhe autokraci, madje edhe diktaturë e totalitarizëm, sikurse regjimet moniste stabile gjatë shek. XX.
Duke ndjekur argumentin e vet, Izetbegoviqi pohon se diktaturat ngjan të veprojnë në interes të njerëzve, përmes ndërtimit, arsimimit, shëndetësisë, sigurimit social falas etj., porse në realitet rezultojnë joproduktive, të paqëndrueshme dhe, në fund, të dëmshme, për shkakun që nuk i jetësojnë dot të drejtat e njeriut, sigurinë dhe as mirëqenien. Izetbegoviqi, duke iu referuar shembullit të Jugosllavisë, thekson se as Tito nuk ka mundur ta ndryshojë esencën e sistemit dhe as fatin e tij. Tito e ka bërë të durueshme diktaturën, por nuk e ka larguar. Sistemi i ngurtë i Jugosllavisë u është shmangur vazhdimisht çështjeve të lirisë, të drejtave të njeriut dhe atyre kombëtare ose i ka trajtuar ato përmes forcës dhe burgjeve.[20] Kështu, diktatura, sipas tij, mund të krijojë përkohësisht përshtypjen e stabilitetit, por nuk e zhduk natyrën e saj represive.
Izetbegoviqi thotë se ekziston një bindje që rendi shoqëror mund të arrihet përmes ligjeve (veçan te europianët). Që nga koncepti i shtetit te Platoni, përmes utopive të ndryshme mbi organizimin ideal të shtetit e deri te versioni modern i tyre në shek. XX – marksizmi, mendimi europian ka kërkuar vazhdimisht një model të gatshëm për krijimin e një shoqërie të përsosur, duke besuar se mjafton ndryshimi i marrëdhënieve ndërmjet individëve ose grupeve. Megjithatë, shumësia e ligjeve dhe komplikimi i legjislacionit zakonisht tregon se shoqëria është në krizë. Në një situatë të tillë, nxjerrja e ligjeve të reja humbet kuptimin, ndërsa orientimi duhet të jetë kah edukimi i njerëzve. Kur çrregullimet shoqërore arrijnë një nivel të caktuar, ligjet bëhen të pazbatueshme: ose bien në duart e zbatuesve që shtrembërojnë drejtësinë ose thjesht shkelen haptas a fshehtas nga një mjedis tashmë i çoroditur.[21]
Ndër tjerash, Izetbegoviqi parashtron disa dilema filozofike-normative mbi raportin mes ligjit-moralit dhe lirisë, që i bluanin kokën gjatë qëndrimit në burg: A janë ligjet dhe liria në mospajtim? Morali dhe ligjet a e përkufizojnë lirinë? Nëse jeta çlirohet nga ligji, a do të fillojë të veprojë kundër vetvetes e të shkatërrohet? A kemi përvojë në këtë situatë dhe çka na tregon ajo?[22]
Izetbegoviqi ruan bindjen se funksionaliteti i ligjeve varet nga përputhja e tyre me bindjet, vlerat dhe predispozitat kulturore të popullit. Nëse parimet e rendit shtetëror nuk kanë mbështetje minimale në ndërgjegjen e popullit, sistemi juridik mund t’i artikulojë vetëm në mënyrë formale, pa mundur t’i shndërrojë në realitet shoqëror. Ligjet që nuk gjejnë rezonancë te publiku mbeten deklarata boshe, pavarësisht vullnetit të ligjvënësit. Ai e ilustron këtë me kontrastin ndërmjet një shoqërie që beson në barazinë e njerëzve dhe një shoqërie ku paragjykimet racore janë të rrënjosura. Në rastin e dytë, një kushtetutë që afirmon barazinë, formalisht mund të ekzistojë, por vështirë se do të gjejë zbatim në jetën reale.[23]
Në të njëjtën frymë, shfaqet edhe formalizmi i zbrazët dhe mosrespektimi i hapur legjislacionit duke u shoqëruar me inflacion të akteve nënligjore. Kjo rrjedh nga tendenca për të zëvendësuar normat juridike me veprime apo akte të karakterit politik, ndonjëherë vetëm me letra, urdhra ose fjalime të udhëheqësve, të cilat në praktikë fitojnë peshë më të madhe sesa kushtetuta dhe ligji. Në këto sisteme, organet përfaqësuese kanë autoritet të kufizuar dhe kryesisht formal, ndërsa pushteti real përqendrohet te organet ekzekutive dhe ato të ndjekjes, të cilat dominojnë mbi gjyqësorin dhe avokaturën.[24]
Si disident i regjimit komunist jugosllav, Izetbegoviqi pohon se në disa regjime, kush mendon me kokë të vet, ia bën kokës së vet.[25] Të menduarit origjinal dhe jo konformist atij i ka kushtuar me heqje lirie për vite të tëra. Për këtë arsye, fatin e vet e ka përshkruar në një fjali, që mund të merret si devizë për të gjithë idealistët anekënd botës: “Kam pasur të drejtë në kohë të shtrembët”.[26]
Raporti i drejtësisë me padrejtësinë/krimin
Izetbegoviqi pohon se padrejtësia mund të trajtohet nëpërmjet drejtësisë dhe ndëshkimit, me idenë se e njëjta i përgjigjet së njëjtës. Pra, krimi dhe dënimi përbëjnë remedium peccati (mjet kundër mëkatit). Megjithatë, ai thekson se falja është mënyra e vetme për ta kapërcyer në mënyrë të plotë padrejtësinë. Kjo ngre pyetjen se si mund të vlerësohet nëse një ndëshkim është realisht i drejtë ose, thjesht, krijon një padrejtësi të re. Këtu problematizohet mundësia që krimi dhe ndëshkimi të jenë në masë të barabartë. Duke qenë se drejtësia zbatohet nga njerëzit, ajo rrezikon të prodhojë forma të reja padrejtësie gjatë kërkimit të drejtësisë dhe ky paraqet një proces potencialisht të pafund.[27]
Në rrafshin praktik, Izetbegoviqi kritikon edhe hartuesit e kodeve penale, gjegjësisht kriminologët, të cilët rëndom shkruajnë nga kabinetet dhe janë të shkëputur nga realiteti i botës kriminale. Ai konstrukton analogji duke nënvizuar se nuk mund të paramendohet të bëhet mjek dikush që kurrë nuk ka shkelur në spital dhe as është gjendur në mesin e të sëmurëve.[28]
Në thelb, Izetbegoviqi orvatet të gjurmojë kuptimin ontologjik mes veprimit dhe krimit. Ai ndjek këtë trajektore logjike: “Nëse nuk ka Zot, nuk ka as njeri. Nëse nuk ka njeri, nuk ka përgjegjësi. Nëse nuk ka përgjegjësi, nuk ka krim. Nëse nuk ka Zot, nuk ka as krim. Nëse nuk ka Zot, të gjitha janë të lejuara.”[29] Sikundërqë vihet re, sipas Izetbegoviqit, koncepti për Zotin përbën pikënisjen e perceptimit të njeriut si subjekt përgjegjës. Pa këtë themel zhvishet nga kuptimi përgjegjësia si kategori morale e juridike dhe, bashkë me të, edhe nocioni i krimit. Prandaj, mohimi i Zotit, në filozofinë e autorit, çon në një gjendje ku mungon çdo kufizim normativ dhe gjithçka rezulton e lejueshme.
Në vend të përfundimit
Në botëkuptimin e Alija Izetbegoviqit, ideali shoqëror nuk konstruktohet mbi figurën e njerëzve “të përsosur”, por mbi normalitetin social të çliruar nga ekstremizmi, fanatizmi, padrejtësia dhe mungesa e lirisë. Kjo pasqyron qasjen e tij thellësisht realiste ndaj njeriut dhe shoqërisë. Në sytë e tij, drejtësia është një virtyt i cili kërkon angazhim të vazhdueshëm.
Izetbegoviqi nuk e ka artikuluar një teori të sistemuar të drejtësisë, por gjithë veprimtaria e tij intelektuale dhe profesionale juridike dëshmon se për të drejtësia dhe liria ishin parime që duheshin jetësuar, jo vetëm deklaruar. Duke u mbështetur në këtë pikëpamje, mund të kuptohet se ai artikuloi një vizion të drejtësisë që ndërthur elementet e së drejtës natyrore dhe asaj pozitive, duke e konkretizuar këtë koncept kaq të koklavitur.
Po ashtu, duket sheshit se dimensioni moral dhe ai fetar përbëjnë një shtyllë të rëndësishme të konceptimit të tij për drejtësinë. Këto elemente së bashku krijojnë një qasje të balancuar, ku drejtësia nuk është as abstraksion teorik, as ideal utopik, por një detyrim që kërkon përpjekje të vazhdueshme, si në rrafshin personal ashtu edhe shoqëror.
Lirinë, ndërkaq, e konceptonte në ndërveprim me disa kategori, si: diktatura, demokracia, morali dhe përzgjedhja e njeriut midis së mirës dhe së keqes. Privimi nga liria fizike e shtyu Izetbegoviqin të zhvendoste përqendrimin drejt një lirie të brendshme mendore, duke e thelluar nevojën kognitive mbi kuptimin e ekzistencës dhe burimet e së mirës universale. Për të, burgu u shndërrua në një mjedis didaktik e analitik, ku ai shtjelloi edhe arsyet juridike e shoqërore për të cilat njerëzit humbasin lirinë.
[1] Alija Izetbegoviq, Vepra 3 – Ikja ime në liri, (Përkth. Mahir Hasani), Logos-A, 2013, shën. 2231 a, f. 328-329.
[2] Izetbegoviq, Ikja ime në liri, shën. 718, f. 351.
[3] Po aty, shën. 1728, f. 48.
[4] Po aty, shën. 3076, f. 203.
[5] Po aty, shën. 88, f. 113.
[6] Po aty, shën. 942, f. 145.
[7] Po aty, shën. 2445, f. 191.
[8] Po aty, shën. 2429, f. 64.
[9] Po aty, shën. 1214, f. 155-156.
[10] P.sh. Kushtetuta e Kosovës thotë: “Dinjiteti i njeriut është i pacenueshëm dhe është bazë e të gjitha të drejtave dhe lirive themelore të njeriut” (neni 23).
[11] Izetbegoviq, Ikja ime në liri, shën. 769, f. 81.
[12] Po aty, shën. 3440, f. 222.
[13] Po aty, shën. 950, f. 145.
[14] Po aty, shën. 2129, f. 181.
[15] Po aty, shën. 2517, f. 194-195.
[16] Po aty, shën. 1541, f. 408.
[17] Alija Izetbegoviq, Vepra 2 – Deklarata islame, (Përkth. Nexhat S. Ibrahimi), Logos-A, 2013, f. 439.
[18] Izetbegoviq, Ikja ime në liri, shën. 2238, f. 183.
[19] Po aty, shën. 254, f. 115.
[20] Alija Izetbegoviq, Vepra 5 – Ditët e paqes së ftohtë e të hidhur, (Përkth. Ajni Sinani dhe Shaban Basha), Logos-A, 2013, f. 385-386.
[21] Izetbegoviq, Deklarata islame, f. 432.
[22] Izetbegoviq, Ikja ime në liri, shën. 1128, f. 151.
[23] Po aty, shën. 110, f. 114.
[24] Alija Izetbegoviq, Vepra 2 – Islami ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit, f. 263.
[25] Izetbegoviq, Ikja ime në liri, shën. 3174, f. 374.
[26] Po aty, shën. 3464, f. 71.
[27] Po aty, shën. 1795, f. 52.
[28] Po aty, shën. 34, f. 109.
[29] Po aty, shën. 2139, f. 95.
/revistashenja
