Tre vjet luftë që riformësuan ekuilibrin e fuqisë në rajon
Në tre vitet e fundit, që nga sulmi i 7 tetorit dhe fillimi i luftës gjenocidale të Izraelit në Gaza, rajoni më i gjerë është shënuar nga konflikti, trazirat ekonomike dhe një ndryshim në ekuilibrin e pushtetit.
Rrjeti i aleancave të mbajtura nga Irani, që prej kohësh ka qenë në qendër të fuqisë së tij rajonale, ka marrë një goditje të rëndë dhe është dobësuar ndjeshëm. Rebelët Huthi në Jemen mbeten një përjashtim i dukshëm.
Izraeli ka përfituar. Një numër udhëheqësish të grupit libanez Hezbollah dhe grupit palestinez Hamas janë vrarë, ndërsa udhëheqësi suprem i Iranit, Ajatollah Ali Khamenei, u vra gjithashtu në shkurt. Izraeli pushton pjesën më të madhe të Gazës, ku ka vrarë më shumë se 74,000 palestinezë dhe ka shndërruar pjesën më të madhe të enklavës në rrënoja.
Agresioni i tij ushtarak ka ardhur me një kosto: e ka larguar atë nga aleatët tradicionalë dhe e ka bërë atë globalisht jopopullor, gati tw urryer, përfshirë edhe Shtetet e Bashkuara. Perspektiva e marrëveshjeve të mëtejshme të normalizimit me vendet arabe duket e pamundur, të paktën në afat të shkurtër.
Në vend të kësaj, Izraeli vazhdon të kryejë sulme në të gjithë rajonin, duke kaluar vijat e kuqe të vendosura më parë – siç është një sulm ndaj kryeqytetit të Katarit, Doha, në vitin 2025 – dhe shumë qeveri në mbarë botën e shohin atë si një burim kryesor të paqëndrueshmërisë në Lindjen e Mesme.
SHBA-të nuk janë mbrojtëse
“Para 7 tetorit, e gjithë politika e SHBA-së në Lindjen e Mesme bazohej në normalizimin e pranisë së Izraelit në rajon përmes të ashtuquajturave Marrëveshje të Abrahamit”, tha H.A. Hellyer i Institutit Mbretëror për Institucionet e Kombeve të Bashkuara, duke iu referuar marrëveshjeve për normalizimin e marrëdhënieve me disa shtete arabe, përfshirë Emiratet e Bashkuara Arabe. “Përgjigja izraelite ndaj sulmit të 7 tetorit i dha fund kësaj.”
Në vend të një Lindjeje të Mesme të qëndrueshme me Izraelin në qendër të saj, SHBA-të këtë vit hynë në luftë me Iranin dhe më pas panë Teheranin të shënjestronte aleatët e SHBA-së përtej Gjirit, duke minuar perceptimin e sigurisë së ofruar nga ombrella e sigurisë së SHBA-së.
Dronët dhe raketat goditën qendrën e gazit Ras Laffan të Katarit dhe vunë zjarr pranë aeroportit të Dubait dhe në zonën e naftës Fujairah. Në shtator, huthinjë përparuan përgjatë bregdetit të Detit të Kuq të Jemenit, duke pushtuar portin e Mocha dhe ishujt aty pranë. Sukseset e tyre kanë konsoliduar më tej kontrollin e Ngushticës Bab al-Mandeb, duke kërcënuar një rrugë kyçe për tregtinë globale dhe furnizimet me energji, e cila është bërë edhe më e rëndësishme për shkak të ndërprerjeve në Ngushticën e Hormuzit.
“Ka pasur një humbje besimi tek Shtetet e Bashkuara si garantuesi i vetëm dhe i mjaftueshëm i sigurisë”, vazhdoi Hellyer.
“Kjo është arsyeja pse shohim shumë në rajon që flasin me aktorë të tjerë të jashtëm, ndërkohë që ruajnë dhe në disa raste thellojnë lidhjet me Shtetet e Bashkuara, dhe nisin iniciativa të tilla si Pakti i Sigurisë së Mekës, ndërsa shtetet në rajon kërkojnë mënyra të tjera për të mbrojtur sigurinë e tyre”, tha ai, duke iu referuar një marrëveshjeje mbrojtëse të nënshkruar në gusht nga Arabia Saudite, Turqia dhe Pakistani që e konsideron një sulm ndaj një vendi si sulm ndaj të gjithëve.
Aleancat
Së bashku me humbjen e besimit në SHBA si garantuese e sigurisë, pati edhe një rirregullim dramatik të aleancave dhe rivaliteteve. Pjesa më e madhe e rrjetit të Iranit – veçanërisht Hezbollahu, reputacioni i të cilit ka shërbyer prej kohësh si një pengesë për një sulm izraelit – dukej se u përkul nën presionin izraelit.
Kjo nga ana tjetër inkurajoi përparimet ushtarake izraelite që çuan në pushtimin e Libanit në tetor 2024 dhe përsëri në mars 2026, si dhe pushtimin e territorit sirian gjatë vakumit të shkurtër të pushtetit që pasoi rrëzimin e Bashar al-Assad në vitin 2024.
“Lindja e Mesme ka qenë gjithmonë dëshmitare e aleancave të shumëfishta. Por tani është edhe më e theksuar”, tha Sanam Vakil, drejtoreshë e Programit të Lindjes së Mesme dhe Afrikës së Veriut në Chatham House, duke iu referuar ndikimit më të madh të aktorëve të jashtëm, siç është Turqia në Siri, dhe përfshirjes së Kinës në bisedimet për t’i dhënë fund luftës me Iranin, pasi Pekini kuptoi se furnizimet e tij me energji ishin të kërcënuara.
“Është ironike që që nga 7 tetori, Izraeli është bërë një fuqi revizioniste dhe Irani është bërë pothuajse një fuqi status quo”, tha ajo për përmbysjen e dukshme të pozicioneve midis dy palëve ndërluftuese, me Teheranin që duket më i përqendruar në rimarrjen e territorit që ka humbur gjatë tre viteve të fundit sesa në zgjerimin e mëtejshëm.
Megjithatë, Vakil paralajmëroi se ndikimi i Izraelit nuk duhet të mbivlerësohet ose të krahasohet me një superfuqi rajonale. “Izraeli mund të jetë aktualisht fuqia ushtarake mbizotëruese në Lindjen e Mesme, por fuqia e vërtetë zakonisht matet nga aftësia e tij për të projektuar stabilitet, dhe Izraeli nuk e ka demonstruar këtë.”
Arterie të bllokuara
Ndërsa Izraeli dhe SHBA-të kishin shpresuar se sulmet e shkurtit do ta rrëzonin shpejt qeverinë iraniane, ata në vend të kësaj kanë hapur një front të ri. Teherani tani ka ndikim ekonomik mbi Izraelin, SHBA-të dhe partnerët e tyre përgjatë Ngushticës së Hormuzit, e cila kufizohet me Iranin dhe normalisht transporton rreth një të pestën e naftës dhe gazit në botë, dhe përgjatë Bab al-Mandeb, i cili tani kërcënohet nga aleatët e tij Huthi.
Cilado qofshin qëllimet e Teheranit, pasojat ekonomike nuk janë shpërndarë në mënyrë të barabartë. Perëndimi, i mbrojtur nga rezervat e emergjencës, prodhimi rekord i naftës në SHBA dhe furnizimet nga vende si Norvegjia, deri më tani ka shmangur trazirat e ngjashme me goditjet e naftës të viteve 1970, kur shoferët amerikanë prisnin në radhë për benzinë, megjithëse ndërprerjet aktuale janë në një shkallë më të gjerë. Në prill, Fondi Monetar Ndërkombëtar e uli vetëm pak parashikimin e tij të rritjes globale për vitin 2026, nga 3.3 përqind në 3.1 përqind.
Në të kundërt, eksportuesit e Gjirit patën shumë më keq. I njëjti vlerësim e uli parashikimin e tij për Arabinë Saudite nga 4.5 përqind në 3.1 përqind, ndërsa parashikimi i Katarit u rishikua poshtë nga një rritje prej 6.1 përqind në një rënie prej 8.6 përqind.
“Është interesante se, në shumë mënyra, nevoja e reduktuar e Perëndimit për naftën e Gjirit ka rritur shkallën në të cilën Izraeli është bërë një barrë për Shtetet e Bashkuara”, tha ekonomisti politik izraelit Shir Hever për Al Jazeera-n, duke iu referuar aleancës diplomatike të dy vendeve që prej kohësh është bazuar në pozicionin strategjik të Izraelit në një rajon të pasur me naftë të rëndësishëm për interesat e SHBA-së.
“Ka disa mendime në Izrael se krizat aktuale mund t’i inkurajojnë shtetet e Gjirit të bëjnë aleancë me të”, tha ai, duke vënë në dukje ironinë se Izraeli ishte agresori kryesor në konfliktet që pasuan 7 tetorin. “Edhe pse kjo duket mjaft e pamundur.”
