Tentakulat e sionistëve, tashmë të shtrira në çdo cep të rajonit
Kompanitë izraelite kanë ndërtuar gjatë më shumë se dy dekadave një prani të konsiderueshme ekonomike në Ballkanin Perëndimor, përmes investimeve në pasuri të paluajtshme, energji, industri, transport, banka dhe teknologji.
Serbia është destinacioni kryesor i këtij kapitali, por aktiviteti është zgjeruar edhe në Shqipëri, Mal të Zi, Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe Bosnjë-Hercegovinë. Investimet arrijnë në miliarda euro dhe përfshijnë si asete që tashmë funksionojnë, ashtu edhe projekte në zhvillim.
Megjithatë, pronësia e ndërlikuar e kompanive, pjesëmarrjet e ndryshme të investitorëve dhe financimi përmes kredive e partneriteteve e bëjnë të vështirë përcaktimin e vlerës së saktë të kapitalit izraelit në rajon.
Ky zgjerim ekonomik po krijon lidhje gjithnjë e më të forta mes kompanive izraelite dhe qeverive të Ballkanit Perëndimor, duke e shtrirë ndikimin përtej tregtisë dhe investimeve.
Pasuritë e paluajtshme dhe qendrat tregtare
Sektori ku prania izraelite është më e dukshme është ai i pasurive të paluajtshme, veçanërisht në Serbi. Grupi BIG Shopping Centers, përmes filialit BIG CEE, administron 18 asete në Serbi dhe dy në Mal të Zi.
Portofoli përfshin qendra tregtare, komplekse biznesi, zyra dhe prona të destinuara për zhvillim. Një nga transaksionet më të mëdha ishte blerja, në tetor 2024, e qendrës tregtare Promenada në Novi Sad për 177 milionë euro.
Kompania ka blerë gjithashtu disa qendra të tjera tregtare në qytete serbe dhe në vitin 2025 hapi tri komplekse të reja, me investim të përgjithshëm rreth 60 milionë euro.
Zgjerimi është mbështetur edhe nga financimi i Bankës Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim, e cila miratoi një kredi deri në 72 milionë euro, pjesë e një pakete prej 100 milionë eurosh. Përveç qendrave tregtare, BIG është e pranishme në sektorin e zyrave dhe banesave përmes AFI Properties.
Pesë nga asetet kryesore të kësaj kompanie në Serbi kishin një vlerë kontabël të kombinuar prej rreth 616 milionë eurosh në gjysmën e parë të vitit 2026. Investimet izraelite përfshijnë edhe projekte banimi nga Shikun & Binui dhe Landmark, si dhe qendrën tregtare Rajićeva në Beograd, të ndërtuar nga grupi Ashtrom me një investim prej 80 milionë eurosh.
Në Mal të Zi, BIG bleu në vitin 2022 qendrën tregtare Delta City në Podgoricë për 95 milionë euro. Në tetor 2026, drejtuesit e grupit deklaruan se kompania kishte investuar rreth 160 milionë euro në vend dhe synonte të shtonte edhe 140 milionë euro gjatë tri viteve të ardhshme.
Në Shqipëri, BIG bashkëpunon me Balfin Group për zhvillimin e qendrave tregtare, përmes një kompanie të përbashkët të regjistruar në Hungari. Autoriteti Shqiptar i Konkurrencës miratoi në korrik 2025 kontrollin e përbashkët mbi projektin Retail Park Shkodra, por nuk bëri publike vlerën e investimit apo pjesët e sakta të pronësisë.
Energjia dhe energjia elektrike
Energjia e rinovueshme përbën një tjetër fushë të rëndësishme të investimeve izraelite. Kompania Enlight Renewable Energy ka zhvilluar parqe eolike në Serbi dhe Kosovë, ndërsa Nofar Energy është e pranishme në prodhimin e energjisë diellore.
Në Serbi, Enlight operon parkun e erës Kovačica, i cili nisi funksionimin në vitin 2019 me kapacitet prej rreth 104,5 megavatësh dhe investim prej 189 milionë eurosh. Në tetor 2026 u përurua edhe parku Pupin, me kapacitet prej 94,5 megavatësh dhe investim prej 140 milionë eurosh.
Të dy projektet mbështeten në kombinimin e kapitalit të investitorëve dhe financimit bankar. Në Kosovë, kompania zotëron 60 për qind të parkut eolik Selac, të njohur edhe si Bajgora. Projekti, me 105 megavat kapacitet dhe kosto rreth 157 milionë euro, nisi funksionimin në vitin 2022.
Kostoja e kombinuar e tri parqeve të lidhura me Enlight në Serbi dhe Kosovë arrin në rreth 486 milionë euro, megjithëse pjesëmarrja e kompanisë ndryshon sipas projektit. Nofar Energy ka investuar në dy impiante fotovoltaike në zonën e Adës në Serbi, me kapacitet të kombinuar prej 26,6 megavatësh dhe investim rreth 25 milionë eurosh.
Ndërkohë, BIG dhe partneri i saj Mega Or janë përfshirë në projekte diellore në Serbi, Maqedoninë e Veriut dhe Bosnjë-Hercegovinë. Disa prej tyre janë ende në zhvillim, ndaj vlera e planifikuar nuk përfaqëson domosdoshmërisht kapital të investuar tashmë.
Në Bosnjë-Hercegovinë, një projekt i veçantë energjetik lidhet me kompleksin industrial Aluminij në Mostar. Grupi M.T. Abraham ka njoftuar plane për të investuar rreth 32 milionë euro në energjinë diellore, me synimin për të furnizuar objektet industriale dhe për të ulur kostot e prodhimit.
Industria, transporti dhe sektori ushtarak
Aluminij në Mostar përbën interesin kryesor industrial izraelit në Bosnjë-Hercegovinë. Grupi M.T. Abraham zotëron 95 për qind të kompanisë operuese Aluminij Industries, ndërsa pjesa tjetër i përket kompanisë austriake Hammerer Aluminium Industries.
Grupi mori përsipër operimin e uzinës pas krizës financiare dhe deklaron se ka modernizuar pajisjet e linjat e prodhimit. Sipas tij, gjatë pesë viteve janë prodhuar rreth 400.000 tonë produkte alumini me gjurmë të ulët karboni.
Megjithatë, ekspertët kanë ngritur shqetësime për kapacitetet e kufizuara të institucioneve vendore për të mbikëqyrur respektimin e kërkesave mjedisore në projektet e mëdha industriale. Kjo nxjerr në pah një problem më të madh: përfitimet ekonomike të investimeve duhet të shoqërohen me kontroll efektiv dhe përgjegjësi mjedisore.
Në Serbi, kompania izraelite Bet Shemesh Engines zotëron fabrikën LPO në qytetin e Adës, e specializuar në derdhjet me precizion dhe pjesët për motorët e avionëve. Fabrika punëson më shumë se 200 persona dhe prodhimi i saj shkon kryesisht në tregjet e eksportit.
Një tjetër zhvillim i rëndësishëm lidhet me bashkëpunimin ushtarak. Në shtator 2026, Aleksandar Vuçiç njoftoi hapjen në Serbi të një fabrike për montimin e dronëve të projektuar nga Izraeli, në bashkëpunim me prodhuesin e armëve Elbit Systems.
Sipas presidentit serb, fabrika do të punësonte rreth 100 persona dhe ekzistonin plane për të ngritur edhe tri fabrika të tjera. Një hetim i BIRN-it zbuloi se objekti ndodhet në zonën e Makišit, pranë Beogradit, brenda një strukture të lidhur me kompaninë SDS Technologies.
Hetimi ngriti pikëpyetje edhe për strukturën e pronësisë, e cila ndryshonte nga deklaratat e mëparshme për një partneritet të barabartë serbo-izraelit. Kostoja e fabrikës dhe pjesëmarrja e drejtpërdrejtë e kapitalit të Elbit nuk janë bërë publike.
Interesat izraelite në Serbi përfshijnë edhe transportin publik. Grupi Kavim ka blerë kompani vendore transporti dhe operon përmes disa shoqërive, përfshirë Kavim Jedinstvo dhe Autoprevoz. Të ardhurat e Autoprevoz arritën rreth 1,67 miliardë dinarë serbë në vitin 2025, por kjo shifër përfaqëson të ardhurat vjetore të kompanisë dhe jo vlerën e investimit të grupit në sektor.
Bankat dhe teknologjia: Shqipëria në qendër të zgjerimit
Shqipëria po shfaqet si një destinacion i ri për investimet izraelite në bankë dhe teknologji. Një nga projektet kryesore është JET Bank, e krijuar në korrik 2025 dhe e autorizuar përfundimisht nga Banka e Shqipërisë më 25 mars 2026, përpara nisjes së shërbimeve bankare digjitale.
Sipas regjistrit tregtar shqiptar, banka zotërohet nga kompania holandeze JET Holdings. Investitori britanik Aidan Avishai zotëron në mënyrë të tërthortë 71,52 për qind të kompanisë mëmë, ndërsa pjesa tjetër ndahet mes pesë kompanive të regjistruara në Izrael.
Mes tyre është Israel Albania Holdings, e lidhur me biznesmenin izraelito-shqiptar Sani Sanilevich, konsull nderi i Shqipërisë në Tel Aviv. Ekspertët vlerësojnë se bankat digjitale mund të zgjerojnë përfshirjen financiare në një vend ku përdorimi i parasë fizike mbetet i përhapur.
Megjithatë, besimi i klientëve, aftësitë digjitale dhe mungesa e specialistëve të sigurisë kibernetike mbeten sfida. Në teknologji, projekti Albania Data Center pranë Tiranës parashikon investim prej rreth 100 milionë eurosh, me kapacitet fillestar elektrik prej 32 megavatësh dhe mundësi zgjerimi deri në 100 megavat.
Sipas gazetës izraelite Globes, 80 për qind e projektit zotërohet nga Happy Technologies dhe 20 për qind nga DIT Technical Consulting, të dyja të lidhura me investitorë izraelitë. Bashkëpunimi përfshin edhe fushën e mbrojtjes.
Në korrik 2026, Shqipëria inauguroi Shkollën Kombëtare të Aviacionit në Vlorë, me pjesëmarrjen teknike të Elbit Systems, pas një marrëveshjeje të nënshkruar në vitin 2025 me kompaninë shtetërore KAYO. Kompani izraelite janë aktive edhe në bujqësinë shqiptare, ku Yeesh Albania prodhon fara që nga viti 2017.
Ambasada shqiptare në Izrael e vlerëson investimin në këtë kompani në rreth dy milionë euro. Në Bosnjë-Hercegovinë, grupi M.T. Abraham po zhvillon projektin Noverix në Mostar, që synon ngritjen e qendrave të të dhënave dhe ofrimin e shërbimeve të kompjuterikës në re e inteligjencës artificiale.
Projekti parashikon një kapacitet elektrik nga 50 deri në mbi 200 megavat, por kostoja përfundimtare dhe data e nisjes së ndërtimit nuk janë përcaktuar ende. Zgjerimi i kompanive izraelite në Ballkanin Perëndimor, po krijon interesa afatgjata në sektorë strategjikë, nga energjia dhe industria te infrastruktura dixhitale dhe teknologjia ushtarake.
Këto investime mund të sjellin kapital, vende pune dhe kapacitete të reja, por njëkohësisht forcojnë lidhjet ekonomike dhe politike mes Izraelit dhe qeverive të rajonit.
Për të vlerësuar ndikimin e tyre real, mbeten thelbësore transparenca mbi pronësinë dhe financimin, kontrolli institucional dhe dallimi mes investimeve të realizuara dhe projekteve që janë ende vetëm plane. /tesheshi
