Krahasimi i dy krizave: cila po e godet më shumë ekonominë botërore?
Mbyllja e Ngushticës së Hormuzit nga Irani ka bërë krahasime me ndërprerjet e furnizimit gjatë pandemisë COVID-19 dhe pas regjimit të ri tarifor të Presidentit të SHBA-së Donald Trump.
Pandemia ka ekspozuar varësinë e madhe të botës nga Kina për gjithçka, nga elektronika te pajisjet mjekësore, ndërsa tarifat e Trump-it, të vendosura vitin e kaluar, kanë përshpejtuar më tej përpjekjet për të zvogëluar këtë varësi.
Lufta e Iranit ka nxjerrë në pah një dobësi tjetër: sa shpejt ndërprerjet në furnizimin me lëndë të para kryesore si nafta, gazi dhe plehrat mund të shkaktojnë reaksione zinxhir në tregtinë globale.
Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë e përshkroi humbjen e muajit të kaluar prej rreth 10% të furnizimit botëror me naftë dhe një të pestës së tregut global të gazit natyror të lëngshëm si më të madhin në historinë e tregut global për këto lëndë djegëse.
Goditje e kërkesës, pastaj goditje e ofertës
Ndërsa pandemia shkaktoi një tronditje të kërkesës dhe tarifat e Trump-it çuan në një riorientim afatgjatë të zinxhirëve të furnizimit, lufta në Iran përfaqësoi një tronditje të papritur të furnizimit për energji dhe lëndë të para. Edhe pse natyra e këtyre tronditjeve ndryshon, ndikimi i tyre në kompani është i ngjashëm, tha Sebastian Janssen, një partner në firmën konsulente Oliver Wyman në Nju Jork.
“COVID ka ekspozuar një varësi të tepërt nga një qendër e vetme prodhimi, ndërsa Hormuz ka treguar një varësi të tepërt nga një korridor transporti dhe inpute energjie”, tha analisti për DW.
Gjatë pandemisë, fabrikat u mbyllën, anijet u grumbulluan në portet kryesore dhe sistemet “just-in-time” – të cilat i mbajnë inventarët të ulët dhe mbështeten në dorëzimin në kohë – dështuan. Megjithatë, çmimet e energjisë kanë mbetur relativisht të qëndrueshme. Këtë herë, tregtia e produkteve jo-energjetike po mbahet më mirë për momentin.
Ekspertja e zinxhirit të furnizimit, Lisa Anderson dhe presidente e LMA Consulting Group, beson se krizat e njëpasnjëshme kanë ndryshuar mënyrën se si kompanitë vlerësojnë rrezikun.
“COVID i ka bërë kompanitë të kuptojnë se nuk mund të mbështeten thjesht në mallrat që do të mbërrijnë kur kanë nevojë për to. Lufta në Iran tregon se kjo nuk ishte një ngjarje e njëhershme”, tha Anderson për DW.
“Çrregullimet e Hormuzit” nuk kanë arritur ende kulmin
Rritjet e çmimeve të naftës, gazit dhe plehrave kimike tashmë i kanë detyruar qeveritë të rishikojnë parashikimet e inflacionit, ndërsa rreziku i një ndërprerjeje më të gjerë të tregtisë së mallrave mbetet. Muajin e kaluar, kompanitë e transportit detar u detyruan të bënin përsëri ndryshime të papritura në rrugët e tyre – hera e fundit që kjo ndodhi ishte në vitin 2023/24 kur Huthët e Jemenit sulmuan anijet që lundronin në Detin e Kuq.
Anijet cisternë dhe transportuesit e gazit që më parë kalonin nëpër Ngushticën e Hormuzit tani po ndjekin një rrugë më të gjatë rreth Kepit të Shpresës së Mirë në Afrikën e Jugut. Kjo i shton mijëra milje detare rrugës dhe i shton deri në dy javë udhëtimit.
Primet e sigurimit për rreziqet e luftës në Lindjen e Mesme janë rritur ndjeshëm, duke kushtuar miliona dollarë më shumë për kalim. Këto kosto tashmë po i kalohen çmimeve në rritje të energjisë, kimikateve dhe industrisë.
Ndikimi i plotë i krizës ende nuk ka ardhur
Megjithatë, kostot shtesë janë vetëm një pjesë e problemit. Forcimi i qëndrueshmërisë së zinxhirit të furnizimit është veçanërisht i vështirë sepse efektet e plota të ndërprerjeve nuk janë ende plotësisht të dukshme, paralajmëron Janssen.
“Mungesat ende po përhapen dhe rrezatojnë përmes zinxhirëve shumështresorë të furnizimit të kompanive… dhe do të duhen muaj që efektet e plota të shfaqen dhe që zinxhirët të stabilizohen sapo të rihapen ngushticat,” tha ai.
Ky shqetësim është i përhapur. Pothuajse dy të tretat e kompanive kanë frikë nga ndërprerje të mëtejshme dhe rritje të çmimeve të energjisë dhe lëndëve të para për shkak të luftës, sipas një ankete me 6,000 kompani në 13 vende.
Anketa, e publikuar më 8 prill nga Allianz Trade, krahu kërkimor i Grupit Allianz të Gjermanisë, vëren një rritje të planeve për të ashtuquajturin reshoring ose nearshoring – duke e zhvendosur prodhimin më afër tregjeve vendase ose vendeve fqinje më të qëndrueshme. Trendi është veçanërisht i theksuar në Evropë.
“Një mënyrë për të shmangur pengesat kryesore është të zhvendoset prodhimi më afër klientëve”, tha Anderson.
Rreziku gjeopolitik si një faktor strategjik
Përveç ndërprerjes aktuale në Hormuz, disa ndryshime në tregtinë globale mund të bëhen të përhershme. Anketa tregon se rreziku gjeopolitik, duke përfshirë luftërat dhe tarifat, është bërë shqetësimi kryesor për dy të tretat e kompanive, dukshëm më i lartë se në vitin 2025.
Kompanitë që më parë mbështeteshin te Kina po miratojnë gjithnjë e më shumë një strategji “+1” ose “+2”, duke shtuar të paktën një vend të ri në zinxhirin e tyre të furnizimit për të zvogëluar rrezikun. India, Indonezia, Vietnami dhe Malajzia po përfitojnë më shumë, ndërsa interesi për Evropën si një destinacion prodhimi po rritet gjithashtu.
Modeli “vetëm në kohë” po i lë vendin gjithnjë e më shumë një qasjeje ‘vetëm në rast se ndodh’. Fabrikat po rrisin përsëri stokun e tyre të sigurisë, me krijimin e stokut të sigurisë që arrin nivelin më të lartë në tre vjet, sipas Indeksit Global të Luhatshmërisë së Zinxhirit të Furnizimit të Marsit 2026 nga GEP, një ofrues kryesor i softuerëve të menaxhimit të zinxhirit të furnizimit.
E gjithë kjo kujton situatën gjatë pandemisë Covid dhe futjen e tarifave të Trump, kur kompanitë gjithashtu grumbulluan stoqe për t’u mbrojtur nga pasiguria dhe mungesat e mundshme.
Ndërsa korporatat dhe bizneset përgatiten për një të ardhme të shënuar nga tronditje të reja gjeopolitike – nga tensionet mbi Tajvanin deri te paqëndrueshmëria në Gadishullin Korean – shumë kanë mësuar se qëndrueshmëria e vërtetë kërkon fleksibilitet, tepricë dhe partneritete strategjike më të forta në të gjithë zinxhirin e furnizimit.
John Sfakianakis, kreu i kërkimeve ekonomike në Qendrën Kërkimore të Gjirit Saudit, paralajmëroi në një artikull të kohëve të fundit se cenueshmëria e sotme rrjedh më pak nga vetë varësia dhe më shumë nga “rezistenca e dobët në sistemet e ndërlidhura” si energjia, financat, logjistika dhe kohezioni politik. Sfakianakis arriti në përfundimin se lufta në Iran “nuk është vetëm një konflikt rajonal, por një provë e qëndrueshmërisë së të gjithë sistemit ndërkombëtar, i cili është nën presion”.







