Shkruan: Bilgin Sait
Në qasjen e tij ndaj veprës së Alija Izetbegoviqit (botuar tek Shenja, dhjetor 2025), Sead Zimeri e ndërton kritikën mbi tri kritere filozofike themelore: përcaktimin e qartë të objektit të mendimit, ekzistencën e një metode të identifikueshme dhe vetëdijen ndaj gabueshmërisë (fallibilizmi epistemik). Këto janë standarde legjitime dhe të respektueshme; askush nuk do të kërkonte më pak nga një autor që pretendon të ndërtojë një sistem filozofik në traditën e Kantit apo Hegelit.
Kur një kritik i kërkon notuesit të vrapojë
Teza qendrore e Zimerit është e qartë: Izetbegoviqi, pavarësisht rëndësisë së tij historike dhe politike, nuk përmbush standardin e mendimit rigoroz filozofik. Sipas tij, shkrimet e Izetbegoviqit operojnë me koncepte të paqartësuara (si “Islami”, “Perëndimi”, “moderniteti”), mungesë të një metodologjie të identifikueshme dhe pa një hapje reale ndaj gabimit/korrigjimit. Si pasojë, orientimi subjektiv i autorit paraqitet si hartë objektive e realitetit, duke rënë në atë që Kanti do ta konsideronte një tejkalim problematik- autodistruksion të arsyes praktike.
Kjo kritikë është serioze dhe, në disa pika, e justifikuar. Megjithatë Zimeri duket se i qaset tekstit me një mikroskop epistemologjik, në kërkim të qelizave të një “sistemi filozofik” në shkrime që janë konceptuar pikërisht për të mos qenë të tilla. Mikroskopi është, pa dyshim, një instrument i çmuar, për aq kohë sa nuk përdoret për të kërkuar malet e Bosnjës nën lentën e tij.
Ky kundërlexim nuk synon idealizimin e Izetbegoviqit apo mbrojtjen e tij nga kritika. Qëllimi është më i kufizuar, por më thelbësor: të tregojë se vetë tekstet e Izetbegoviqit, veçanërisht pasazhet reflektuese dhe vetëkritike që zejnë hapësirën kryesore në kapitullin IV tek Moj bijeg u slobodu (Arratisja ime në Liri) dhe të cilat lirshëm mund të themi se janë një lloj ristrukturimi i librit ‘Islami ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit’ përmbajnë elemente që sfidojnë në mënyrë serioze, dhe në disa pika vendimtare madje e zhvlerësojnë leximin e Zimerit. Jo për të mohuar dobësitë e tekstit, por për të vendosur masën e duhur filozofike midis pretendimit dhe llojit të tekstit.
Meritat e kritikës së Zimerit
Është e nevojshme të pranohen meritat e qasjes së Zimerit. Ai me të drejtë thekson se konceptet e përgjithshme nuk mund të funksionojnë si objekte mendimi pa specifikim analitik. Referimi te Kanti dhe dallimi midis orientimit subjektiv dhe pretendimit për njohje objektive janë metodologjikisht të goditura.
Po ashtu, lidhja që ai vendos midis diskursit të Izetbegoviqit dhe traditës së oksidentalizmit, si dhe kritika e përgjithësimeve historike dhe sociologjike, janë të justifikuara. Këtu kritika shërben si frenim ndaj kanonizimit të figurave historike dhe rikujton se rëndësia politike nuk garanton automatikisht thellësi konceptuale.
Megjithatë, problemi themelor i kritikës së Zimerit qëndron në një gabim kategorik në plan hermeneutik: aplikimin e një standardi filozofik të vetëm mbi forma të ndryshme mendimi.
Qasja e Zimerit presupozon se Izetbegoviqi synon të ofrojë:
një sistem metafizik të strukturuar,
një ontologji koherente,
një kritikë të modernitetit në traditën e Weberit apo Habermasit.
Por një lexim i kujdesshëm i teksteve të Izetbegoviqit tregon se ato i përkasin një tradite tjetër: asaj të reflektimit ekzistencial, të dëshmisë morale dhe të shënimeve orientuese, më afër Pascal-it, Simone Weil-it, Tolstoit të vonë, Kierkegaard-it, Václav Havel-it apo Frantz Fanon-it, sesa filozofisë sistematike të Hegelit, Rawls-it apo Habermas-it.
Në këtë kontekst, kërkimi i kritereve të filozofisë rigoroze në këto tekste përbën një gabim kategoriak, pasi zhanri i shkrimit dhe metoda e vlerësimit nuk përputhen.
Vetëpozicionimi i autorit: dëshmia nga burimet primare
Një element kyç që mungon në kritikën e Zimerit është marrja në konsideratë e vetëpozicionimit të autorit. Në kapitullin IV të ‘Arratisja ime në Liri’ Izetbegoviqi përcakton qartë natyrën e veprës së tij:
“Nuk jam në gjendje të shkruaj një parathënie të gjatë.
Do të bëj vetëm disa vëzhgime.
Interesohem për specialistët dhe për mënyrën e tyre të leximit ‘rresht pas rreshti’.
Shpresoj që një lexues që ndjek këndvështrimin e skicuar përafërsisht në libër ose vetëm të nënkuptuar aty, të mund të zbulojë më shumë se sa një analist i rreptë dhe i përpiktë.”
Ky është një vetëpozicionim metodologjik eksplicit:
ai nuk pretendon sistem, nuk synon analizë formale dhe nuk e konsideron analistin rigoroz si lexues ideal.
Fallibilizmi epistemik dhe vetëdija për kufirin
Zimeri e akuzon Izetbegoviqin se nuk i njeh kufijtë e vet dhe paraqet orientimin subjektiv si të vërtetë objektive. Në kundërshtim me akuzën e mungesës së vetëdijes epistemike, Izetbegoviqi shprehet qartë:
“Në fakt, kjo vepër përbën një përpjekje për t’i ofruar Islamit një filozofi të re.
Jam plotësisht i vetëdijshëm që kjo përpjekje nuk është e plotë dhe se në disa vende ka pasaktësi, madje vetëm nënkuptime.”
Ky pasazh shpreh fallibilizëm epistemik, pikërisht ajo që Zimeri kërkon si kusht të tretë. Madje Izetbegoviqi shkon më tej:
“Sa i përket kësaj mospërputhjeje, ajo në thelb lidhet me mospërputhjen e kategorive.
Nuk jam i sigurt nëse lexuesi do ta pranojë këtë si të ligjshme, nëse do të thosha se kjo mospërputhje është e vetëdijshme, madje ndonjëherë edhe e qëllimshme.”
Këtu kemi:
pranim të pasaktësisë epistemike,
vetëdije për problemin kategorial,
hezitim reflektiv mbi legjitimitetin e strategjisë.
Të pretendohet mungesë e vetëdijes epistemike përballë këtij pasazhi është, të paktën, e diskutueshme.
Metafora përcaktuese: pikturë, jo gjeometri
Izetbegoviqi e përmbyll vetë-pozicionimin me një metaforë filozofike që përcakton se si duhet lexuar teksti:
“Përderisa ky nuk është një vizatim gjeometrik, por një pikturë e bërë shpejt, është larg përsosmërisë matematikore edhe nëse aty është skicuar një peizazh.”
Kjo metaforë përjashton kërkesën për rigorozitet matematik:
vizatim gjeometrik → sistem formal, metodë strikte, formalizëm;
pikturë e shpejtë → intuitë, vizion i përgjithshëm, rrezik i vetëdijshëm.
Kjo përjashton kërkesën për rigorozitet formal. Kritika e Zimerit, në këtë pikë, sillet sikur mat një pikturë me vizore matematike: i kërkon një harte topografike një shkrimi orientues dhe pastaj e kritikon pse nuk i ngjan hartës.
Kufiri përfundimtar: argument, jo dogmë
Teksti e kufizon qartë pretendimin e vet: “Së fundi, ky është vetëm një argument në favor të një vizioni të caktuar të botës.”
Pra, jo sistem. Jo teori përfundimtare.Jo hartë e territoreve.Jo dogmë. Vetëm një argument filozofik për një vizion, me karakter spekulativ dhe orientues.
Epistemologjia kundrejt ontologjisë
Një dimension tjetër i rëndësishëm që duhet theksuar mbetet fakti se korniza e Zimerit është kryesisht epistemologjike, ndërsa pyetjet qendrore të Izetbegoviqit janë ontologjike dhe fenomenologjike, si:
Çfarë është njeriu?
Cili është raporti i tij me sakrificën, të shenjtën, artin, lirinë dhe frikën kozmike?
Këto nuk janë pretendime shkencore të tipit bio-epistemologjik, por gjykime ontologjike dhe morale, të shprehura në formë eseistike dhe profetike.Rikonstruktimi i tyre si argumente formale është i mundur, por shpërfill regjistrin ontologjik të diskursit.
Këtu mund të shtrohet pyetja rreth konstelacionit krahasues. Pra, ku përket Izetbegoviqi? Korpusi i veprës së Izetbegoviqit e bën të qartë se ai nuk i përket traditës së filozofisë sistematike:
Deklarata Islame është një manifest etik dhe politik.
Islami mes Lindjes dhe Perëndimit është një përmbledhje esesh dhe reflektimesh antropologjike e metafizike.
Arratisja ime në Liri është një ditar burgu.
Ky lloj shkrimi nuk synon ndërtimin e sistemeve demonstrative, por artikulimin e përvojës ekzistenciale, tensioneve morale dhe intuitave ontologjike. Në këtë kuptim, një lexim më i drejtë do ta vendoste Izetbegoviqin në dialog me autorë të filozofisë së jetës (Lebensphilosophie), reflektimit eseistik dhe dëshmisë ekzistenciale, si:
Simone Weil (sakrifica dhe vuajtja)
Tolstoi i vonë (morali dhe politika)
Pascal (kufijtë e racionalizmit)
Kierkegaard (subjektiviteti dhe ankthi)
Václav Havel (liria nën shtypje)
Frantz Fanon (dinjiteti nën dhunë)
Unamuno (agonia e besimit)
Ta gjykosh një autor të tillë sipas kritereve të epistemologjisë formale është e barasvlershme me kritika të tipit: Tolstoi nuk është sistematik, ëeil-i nuk ka metodë, apo Kierkegaard-i nuk është epistemolog koherent. Fundja, të tilla kritika, formalisht të sakta, janë konceptualisht të gabuara. T’i kërkosh Izetbegoviqit të jetë Kant, është njësoj si t’i kërkosh Havel-it të jetë Marx apo Kierkegaard-it të ndërtojë një epistemologji sistematike; nënkupton përdorimin e një instrumenti kritik të papërshtatshëm për objektin e analizës.
Oksidentalizmi dhe mbi-interpretimi
Edhe pse kritika e përgjithësimeve dhe e figurës polemike të “Perëndimit” është e justifikuar, barazimi i Izetbegoviqit me islamizmin doktrinar klasik është reduktiv. Diskursi i Alijës është më ekzistencial dhe më afër traditës evropiane të filozofisë së jetës sesa retorikës revolucionare islamiste. Në këtë pikë, kriteri i Zimerit nuk është universal, por përfaqëson një traditë të veçantë filozofike, e cila, nëse absolutizohet, rrezikon të bëjë të padukshme forma të tjera legjitme të mendimit.
Zhanri si parakusht hermeneutik
Nëse Izetbegoviqi lexohet brenda traditës së reflektimit moral dhe ekzistencial, tekstet e tij shfaqen jo si dështime sistematike, por si përpjekje për orientim etik dhe ontologjik në kushte historike ekstreme.
Zimeri gabon kur:
injoron vetë-pozicionimin metodologjik të autorit;
lexon një tekst orientues si një traktat epistemologjik;
merr standardin e filozofisë akademike si masë universale për çdo tekst;
nuk merr në konsideratë veprën e vonë të autorit ku shfaqet vetëkritika dhe vetëdija e kufijve.
Alija Izetbegoviqi nuk është një filozof sistematik, por është një mendimtar ekzistencialist që, me mjetet e esesë, metaforës dhe dëshmisë personale, përpiqet të artikulojë dinjitetin, lirinë dhe transcendencën në kushte dhune historike. Ai është një mendimtar që, në kohë ekstreme, mendonte me vetëdije për kufijtë e vet epistemikë.
Konflikti këtu nuk është thjesht midis mendimit dhe ideologjisë, por brenda vetë traditave të ndryshme të mendimit filozofik. Artikulli i Sead Zimerit ka merita të veçanta në dekonstruktimin e` “imazhit mitologjik” të Alija Izetbegoviqit, duke rikthyer kështu fokusin te kërkimi i një rigoroziteti kritik që respekton kompleksitetin dhe nuancën e mendimit. Megjithatë, kritika e tij, edhe pse e fortë, nuk dështon për shkak të rreptësisë së saj, por për shkak të keqleximit të natyrës së vetë tekstit.
Pikërisht për këtë arsye, poza “ikonoklaste” e Zimerit ngjan më shumë me një trokitje të guximshme në derën e gabuar, sesa me një akt kritik të vërtetë.
…dhe së fundi,
dua ta mbyll këtë pjesë me një shënim disi personal dhe subjektiv, por jo jashtë një vetëdijeje reflektive mbi aktin e kritikës vetë.
Kur e lexova për herë të parë shkrimin e Zimerit, ndjesia që pata nuk përkonte aspak me pretendimin e tij se po e “merrte seriozisht” autorin që kritikonte. Jo sepse kritika ishte e ashpër, por sepse më la përshtypjen e një leximi hermeneutikisht të papërfunduar: jo vetëm që korpusi i veprës së Izetbegoviqit nuk dukej i shqyrtuar në tërësinë e tij, por mungonte edhe vëmendja ndaj tekstit të tij më të vonë, e ndoshta më të rëndësishmit për vetëdijen e kufijve dhe të gabimit. Kjo krijon një paradoks të çuditshëm, pasi Zimeri i kërkon Izetbegoviqit një rigorozitet analitik që, pikërisht në këtë pikë vendimtare të leximit, nuk e ushtron vetë. Ndjesia që më la ky lexim nuk ishte zemërim, por ajo që do ta quaja më saktë një trishtim intelektual, domethënë zhgënjimi që lind kur kritika dështon të takohet me objektin e saj në nivelin e duhur të seriozitetit interpretativ.
Gjatë përgatitjes së kësaj kundër-kritike, fillimisht u ndjeva disi i tunduar të adoptoja një ton më ironik e shpotitës, duke marrë si model stilin polemik të Terry Eagleton-it në ‘Reason, Faith, and Revolution.’ Por teksa mendoja për Alijan – për karakterin e tij, për tevazunë e tij morale, për maturinë dhe koherencën etike që përshkon jetën dhe shkrimin e tij – u bë e qartë se një qasje e tillë do të ishte jo vetëm e padrejtë, por aspak e fisme. Për këtë arsye, u përpoqa të qëndroj brenda një kuadri të matur kritik, në një regjim leximi që, nëse mund të thuhet kështu, vetë Izetbegoviqi ndoshta do ta kishte miratuar.
Megjithatë, le të pranohet kjo si dobësi e imja personale: përballë kësaj kritike të veçantë të Zimerit, fjalia më e ndershme që mund të artikuloj është: “Oublier Zimeri.”
Le ta kujtojmë, pra, Baudrillard-in me respekt!
Bibliografi primare
Izetbegović, Alija. Moj bijeg u slobodu. Sarajevo: Ljiljan, 2001.
Izetbegović, Alija. Islam između Istoka i Zapada. Sarajevo, 1985.
Izetbegović, Alija. Islam Between East and West. The Islamic Foundation.
