Rreziku që konflikti politik të shndërrohet në një krizë të rendit publik
Protestat në Shqipëri, të cilat filluan si një luftë për mbrojtjen e mjedisit, janë shndërruar në sfidën më të madhe për kryeministrin Edi Rama në vite. Mijëra protestues të udhëhequr nga studentët kanë dalë në rrugët e Tiranës, duke kërkuar dorëheqjen e Ramës për kushtet e jetesës në vend. Dhjetëra janë plagosur dhe arrestuar.
Lutfi Dervishi, një analist politik dhe ish-drejtor i Transparency International në Shqipëri, flet për Al Jazeera-n rreth shkaqeve të krizës, reagimit të qeverisë dhe rrezikut që konflikti politik të shndërrohet në një krizë të rendit publik.
Çfarë mendoni për mbështetjen e publikut të gjerë për protestat? Rama pretendon se ato janë një shprehje e opozitës politike, ndërsa të tjerë besojnë se ato pasqyrojnë pakënaqësinë e publikut të gjerë.
Mendoj se do të ishte një gabim serioz të ngatërrohej mungesa e një opozite të fortë politike me mungesën e pakënaqësisë publike.
Kryeministri Edi Rama ka të drejtë kur thotë se partitë opozitare mbështesin protestat dhe do të donin të përfitonin politikisht prej tyre. Por kjo nuk do të thotë që protestat janë thjesht një projekt opozitar. Në fakt, një nga tiparet më të habitshme të kësaj lëvizjeje është se ajo është zhvilluar kryesisht jashtë strukturave tradicionale të partisë.
Protestat filluan si shqetësime për mjedisin, veçanërisht mbrojtjen e zonës Vjosë-Nartë, por gradualisht janë shndërruar në një shprehje shumë më të gjerë të irritimit me qeverinë, korrupsionin, pabarazinë, arrogancën e autoriteteve dhe mungesën e llogaridhënies.
Pjesëmarrja e studentëve dhe nxënësve të shkollave të mesme ka sjellë një dimension të ri. Këta të rinj nuk po protestojnë sepse presin të bëhen ministra ose deputetë. Shumë prej tyre po protestojnë sepse besojnë se nuk mund të kenë një të ardhme në vend.
Gjithashtu duhet të dallojmë mbështetjen zgjedhore nga legjitimiteti publik. Rama mund të gëzojë ende një avantazh të konsiderueshëm zgjedhor, veçanërisht duke pasur parasysh fragmentimin dhe dobësinë e opozitës. Por fitorja në zgjedhje nuk i jep qeverisë kredi të pakufizuar politike midis dy cikleve zgjedhore.
Ekziston gjithashtu një segment i madh i shoqërisë që mund të mos marrë pjesë në demonstrata, por ndan shumë nga ankesat e shprehura në rrugë. Nuk duhet t’i llogarisim automatikisht këta qytetarë si mbështetës të protestave, por nuk duhet të supozojmë se heshtja do të thotë dakortësi.
Qeveria mund të ketë një shumicë të rehatshme në parlament, por kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se ka një shumicë të rehatshme në shoqëri.
A është qeveria shqiptare fare e ndjeshme ndaj presionit nga rrugët?
Përgjigja e qeverisë deri më tani sugjeron se ajo është më e interesuar në menaxhimin e protestave sesa në adresimin e shkaqeve themelore.
Për muaj të tërë, strategjia mbizotëruese dukej se ishte të pritej që lëvizja të humbiste vrullin. Supozimi ishte se protestuesit përfundimisht do të lodheshin, numri i tyre do të ulej dhe jeta normale politike do të riniste, por zemërimi nuk zhduket thjesht sepse qeveria refuzon ta pranojë atë.
Në ditët e fundit, kemi qenë dëshmitarë të një kthese të rrezikshme. Ajo që filloi si një konflikt politik është shndërruar gjithnjë e më shumë në një krizë të rendit publik, me përplasje të dhunshme, lëndime të policisë dhe protestuesve, dëmtime të pronës dhe akuza serioze për përdorim joproporcional të forcës nga policia.
Policia mund të shpërndajë turmën, por nuk mund ta zgjidhë krizën politike. Topat e ujit dhe gazi lotsjellës mund ta zbrazin përkohësisht sheshin, por nuk mund ta rivendosin besimin e publikut.
Qeveria bëri disa lëshime të kufizuara, megjithatë, këto masa nuk iu përgjigjën kërkesës qendrore politike për llogaridhënie.
Problemi më i thellë është filozofia e qeverisjes që duket se është zhvilluar pas kaq shumë vitesh në pushtet: ne sundojmë, ju protestoni dhe ne vazhdojmë të bëjmë pikërisht atë që duam.
Një qëndrim i tillë e kthen protestën nga një mekanizëm pjesëmarrjeje demokratike në një provë qëndrese.
Një qeveri që refuzon të dëgjojë kur njerëzit flasin me qetësi rrezikon të gjendet e paaftë për të kontrolluar situatën kur zhgënjimi shndërrohet në zemërim.
Shqipëria ka zbatuar reforma për vite me radhë dhe ka premtuar të luftojë korrupsionin. Më parë keni drejtuar Transparency International Albania. Pse është kaq e vështirë t’i përkthesh këto reforma në ndryshime të prekshme në jetën e përditshme të qytetarëve?
Shqipëria nuk vuan kryesisht nga mungesa e reformave, strategjive apo ligjeve. Ajo vuan nga një hendek midis ndryshimeve formale institucionale dhe ushtrimit aktual të pushtetit.
Gjatë tre dekadave të fundit, ne kemi miratuar strategji të shumta kundër korrupsionit, kemi krijuar institucione të reja, kemi modernizuar shërbimet publike dhe kemi futur sisteme dixhitale. Në letër, Shqipëria shpesh duket si një vend që po kalon transformim të vazhdueshëm, por qytetarët nuk e gjykojnë reformën nga numri i ligjeve të miratuara ose institucioneve të themeluara. Ata e gjykojnë atë nga ajo që ndodh kur shkojnë në supermarket, në spital, kur kërkojnë drejtësi në gjykatë, aplikojnë për një titull pronësie ose ofertojnë për një kontratë publike.
Përvoja ime me Transparency International më ka mësuar se korrupsioni nuk është thjesht një problem i individëve të pandershëm. Është një problem i sistemeve që lejojnë që pushteti publik të shndërrohet në përfitim privat.
Një nga kontradiktat më të mëdha të Shqipërisë është se dixhitalizimi ka përmirësuar aksesin në disa shërbime publike, por vetëm teknologjia nuk mund të garantojë integritetin. Procesi i prokurimit publik mund të jetë plotësisht dixhital dhe prapëseprapë të manipulohet nëse konkurrenca është e kufizuar, mbikëqyrja është e dobët ose nëse ndikimi politik përcakton rezultatin.
Krijimi i SPAK-ut, Strukturës Speciale Kundër Korrupsionit të Shqipërisë, ishte një hap i rëndësishëm. Hetimet e nivelit të lartë që dikur do të dukeshin politikisht të pamundura tani janë duke u zhvilluar, por ndjekja penale, sado e nevojshme, nuk zëvendëson parandalimin, transparencën dhe llogaridhënien institucionale.
Kur hetimet për korrupsion arrijnë vazhdimisht te zyrtarë të lartë ose te interesa biznesi të lidhura politikisht, pyetja nuk është vetëm se kush e kreu shkeljen. Është gjithashtu se si sistemi lejoi që praktika të tilla të vazhdojnë.
Ne jemi bërë shumë të mirë në prodhimin e reformave, por shumë më pak të suksesshëm në prodhimin e rezultateve që supozohej të sillnin këto reforma.
Testi i vërtetë i reformës nuk është nëse Brukseli është i kënaqur me një raport progresi, por nëse shqiptarët e zakonshëm ndiejnë se po trajtohen në mënyrë të drejtë nga shteti.
Çfarë do të duhej të arrinin protestuesit që presioni i tyre të prodhonte rezultate reale? Protestat e viteve 2011 dhe 2018 duket se kanë prodhuar vetëm zgjidhje të pjesshme.
Mësimi i parë nga protestat e mëparshme është se mobilizimi i njerëzve nuk është i njëjtë me arritjen e ndryshimeve politike.
Protestat e janarit 2011, gjatë të cilave u vranë katër protestues, mbeten një kujtesë e dhimbshme e asaj që mund të ndodhë kur konfrontimi politik përshkallëzohet dhe institucionet shtetërore dështojnë të mbrojnë jetët njerëzore.
Protestat studentore të vitit 2018 ishin të ndryshme. Ato çuan në një sërë lëshimesh, por nuk e transformuan në thelb qeverisjen e arsimit të lartë ose marrëdhënien midis qytetarëve dhe autoriteteve politike.
Lëvizja aktuale përballet me një sfidë edhe më komplekse sepse kërkesa e saj qendrore është politike, jo sektoriale.
Në vitin 2018, studentët kërkuan përmirësime në arsim. Sot, shumë protestues të rinj po kërkojnë një ndryshim në mënyrën se si qeveriset vendi, përfshirë dorëheqjen e kryeministrit. Ky është një qëllim shumë më ambicioz.
Mungesa e një udhëheqësi është njëkohësisht një forcë dhe një dobësi. Kjo e bën lëvizjen të vështirë për t’u kooptuar, por gjithashtu ndërlikon negociatat dhe vendimmarrjen.
Një protestë mund të nxjerrë mijëra njerëz në rrugë. Shndërrimi i kësaj energjie në ndryshime të qëndrueshme kërkon organizim, qëllime të qarta dhe një alternativë demokratike të besueshme.
Në ç’masë dhuna që po shohim i lë në hije ankesat e vërteta të qytetarëve shqiptarë?
Dhuna dominon gjithnjë e më shumë debatin publik dhe kjo është thellësisht shqetësuese.
Në vend që të diskutojmë korrupsionin, llogaridhënien, përqendrimin e pushtetit dhe të ardhmen e të rinjve, ne diskutojmë dritare të thyera, gurë, gaz lotsjellës dhe topa uji, por duhet të dallojmë dhunën e kryer nga protestuesit individualë nga përdorimi i forcës nga institucionet shtetërore.
Sulmet ndaj oficerëve të policisë dhe shkatërrimi i pronës publike ose private janë të papranueshme. Ata që janë përgjegjës duhet të mbahen përgjegjës. Megjithatë, shteti ka një përgjegjësi thelbësisht të ndryshme. Oficerët e policisë janë të trajnuar, të armatosur dhe të autorizuar ligjërisht për të përdorur forcën në kushte të përcaktuara në mënyrë strikte. Veprimet e tyre duhet të përmbushin standardet e ligjshmërisë, domosdoshmërisë dhe proporcionalitetit.
Imazhet dhe dëshmitë e fundit të të rinjve që rrihen, ndalohen nga individë të maskuar dhe i nënshtrohen forcës në dukje të tepërt ngrenë pyetje serioze që kërkojnë një hetim të pavarur.
Veçanërisht shqetësuese janë raportet e dhunës kundër njerëzve që nuk ishin të përfshirë në aktet e dhunshme, duke përfshirë incidentet që përfshijnë të mitur dhe shtetas të huaj. Akuza të tilla nuk mund të hidhen poshtë thjesht duke treguar dhunën e kryer diku tjetër gjatë protestave.
Zhvillohet gjithashtu një rreth vicioz. Hidhet një gur, policia përgjigjet me gaz lotsjellës, vijojnë më shumë gurë dhe konflikti përshkallëzohet. Secila palë më pas përdor dhunën e palës tjetër për të justifikuar veprimet e veta, por ekziston një ndryshim i rëndësishëm politik: protestuesit nuk janë përgjegjës për qeverisjen e vendit. Qeveria po.
Është detyrë e qeverisë jo vetëm të ruajë rendin publik, por edhe të parandalojë përshkallëzimin e panevojshëm dhe të mbrojë të drejtat themelore.
Jam veçanërisht i shqetësuar për mundësinë që autoritetet ta trajtojnë një krizë politike kryesisht si një çështje sigurie.
Historia tregon se forca e tepërt mund ta shndërrojë një protestë të kufizuar në një lëvizje shumë më të gjerë solidariteti dhe rezistence.
Rreziku më i madh nuk është se dhuna do të errësojë ankesat e demonstruesve, por se reagimi i qeverisë ndaj protestave do të krijojë ankesa të reja, madje edhe më serioze se ato fillestare.
Kjo pyetje mund të vlejë edhe për rajonin më të gjerë. Edi Rama ka qenë në pushtet që nga viti 2013. A është përqendrimi afatgjatë i pushtetit politik një dobësi apo një avantazh? A krijon kushtet për institucione të dobësuara dhe një ndjenjë pandëshkueshmërie?
Vazhdimësia politike nuk është në vetvete negative. Në një demokraci funksionale, qeveritë me shërbim të gjatë mund të ofrojnë stabilitet, përvojë institucionale dhe aftësinë për të zbatuar politika afatgjata.
Problemi fillon kur vazhdimësia shndërrohet në një përqendrim pushteti dhe kur stabiliteti politik ngatërrohet me qëndrueshmërinë e një udhëheqësi të vetëm.
Edi Rama ka qenë në pushtet në Shqipëri që nga viti 2013. Gjatë këtyre trembëdhjetë viteve, vendi ka bërë përparim në disa fusha, duke përfshirë infrastrukturën, dixhitalizimin dhe procesin e integrimit evropian, por dominimi i zgjatur mbart gjithashtu rreziqe serioze, veçanërisht në sistemet politike ku kontrollet dhe balancat historikisht kanë qenë të dobëta.
Në Shqipëri, kemi qenë dëshmitarë të dobësimit gradual të shumë institucioneve që normalisht ndërmjetësojnë midis qytetarëve dhe qeverisë.
Sindikatat kanë pak ndikim. Partitë opozitare janë të fragmentuara dhe shpesh u mungon besueshmëria. Pjesë të medias përballen me presion politik ose ekonomik. Organizatat e shoqërisë civile përpiqen të ndikojnë në vendimmarrje. Institucionet e pavarura shpesh gjykohen nga marrëdhënia e tyre me pushtetin politik, dhe jo nga përgjegjësitë e tyre kushtetuese.
Partia në pushtet duket gjithnjë e më shumë e varur nga autoriteti i udhëheqësit të saj, në vend që të funksionojë si një forum për debat të brendshëm politik. Kjo krijon një çekuilibër të rrezikshëm.
Në një demokraci të shëndetshme, partitë politike, parlamenti, institucionet e pavarura, media dhe shoqëria civile veprojnë si amortizues. Ato thithin pakënaqësinë publike, negociojnë interesa konkurruese dhe parandalojnë përshkallëzimin e konfliktit politik.
Kur këto mekanizma dobësohen, qytetarët ndiejnë gjithnjë e më shumë se rruga është i vetmi vend i mbetur ku mund të dëgjohen zërat e tyre.
Ekziston edhe një dimension rajonal. Në të gjithë Ballkanin Perëndimor, kemi parë udhëheqës që paraqiten si garantues të domosdoshëm të stabilitetit, ndërsa njëkohësisht dobësojnë institucionet që duhet ta bëjnë çdo udhëheqës individual të zëvendësueshëm.
Partnerët ndërkombëtarë ndonjëherë e përforcojnë këtë tendencë, duke i dhënë përparësi stabilitetit afatshkurtër mbi llogaridhënien demokratike, por stabiliteti pa llogaridhënie është i brishtë. Mund të zgjasë me vite dhe pastaj të shembet çuditërisht shpejt.
Një ndjenjë pandëshkueshmërie zhvillohet jo domosdoshmërisht sepse çdo zyrtar beson se ai ose ajo është mbi ligjin, por sepse besnikëria politike duket më e rëndësishme sesa llogaridhënien institucionale.
Ironia më e madhe është se sa më gjatë të mbetet një udhëheqës në pushtet, aq më e vështirë bëhet për të që të dallojë kritikat ndaj qeverisë nga armiqësia ndaj shtetit.
Trembëdhjetë vjet në pushtet nuk janë në vetvete provë e dështimit demokratik, por pas trembëdhjetë vjetësh kryeministri nuk mund t’i fajësojë më me bindje paraardhësit e tij (ose “duarve të huaja”) për gjendjen e institucioneve që ai menaxhon. Në fund të fundit, masa e vërtetë e demokracisë nuk është se sa gjatë mund të qëndrojë një qeveri në pushtet, por nëse ajo qeveri mund të kundërshtohet, nëse mund të mbahet përgjegjëse dhe të zëvendësohet në mënyrë paqësore. /Al Jazeera Balkan/
