Një shoqëri nuk rrezikohet vetëm kur nuk i njeh problemet e saj. Ajo rrezikohet edhe më shumë kur i njeh ato, por qëllimisht ua atribuon fajin njerëzve dhe faktorëve të gabuar.
Populli shqiptar, gjatë historisë, është përballur me pushtime, ndarje, shpërngulje, dhunë, varfëri dhe sfida të shumta që kanë cenuar qenien dhe zhvillimin e tij. Edhe sot, ndonëse rrethanat kanë ndryshuar, vazhdojmë të përballemi me probleme serioze politike, arsimore, ekonomike dhe shoqërore.
Për këto probleme flitet shumë. Kemi analistë, debate, studio televizive dhe rrjete sociale të mbushura me diagnoza për gjendjen tonë. Por pyetja është: A po i diagnostikojmë problemet me ndershmëri? Sepse, jo rrallë, duket sikur problemi nuk është mungesa e analizës, por selektiviteti i saj.
Kur historia lexohet me një sy
Në disa analiza, për shembull, pothuajse çdo fatkeqësi historike e shqiptarëve lidhet me periudhën osmane. Ajo periudhë, sigurisht, duhet studiuar në mënyrë kritike, me të mirat, të këqijat dhe pasojat e saj. Por analiza e humbet seriozitetin kur është e pamëshirshme ndaj një periudhe dhe çuditërisht e heshtur ndaj një tjetre.
Nuk mund të flasim pafundësisht për një pushtim, ndërsa të relativizojmë ose të anashkalojmë politikat represive, masakrat, dëbimet dhe spastrimet etnike të kryera ndaj shqiptarëve nga regjime dhe forca të tjera, përfshirë ato serbe.
Nëse dëshirojmë ta kuptojmë historinë, duhet ta lexojmë atë në tërësi. Historia nuk duhet të ketë fajtorë të parapëlqyer dhe fajtorë të paprekshëm. Kur faktet përzgjidhen sipas bindjeve ideologjike, nuk kemi më histori serioze. Kemi histori të përdorur për nevojat e së tashmes.
Xhamia nuk mund të jetë alibia e dështimit institucional
Edhe më problematike është përpjekja që ngecja jonë në arsim, shkencë apo zhvillim t’i faturohet gatishmërisë së qytetarëve myslimanë për të ndërtuar dhe mirëmbajtur xhami.
Pyetja duhet shtruar ndryshe: Kush ka qenë përgjegjës për universitetet tona? Kush i ka menaxhuar buxhetet publike? Kush i ka hartuar politikat arsimore? Kush ka emëruar drejtuesit e institucioneve? Kush e ka toleruar nepotizmin, paaftësinë dhe korrupsionin?
Nëse universiteti nuk funksionon, përgjegjësinë duhet ta kërkojmë së pari tek ata që kanë pasur përgjegjësi mbi universitetin, jo te besimtari që ka kontribuar me paratë e veta për një xhami. Nëse nuk kemi zhvillim të mjaftueshëm shkencor e teknologjik, duhet të pyesim se sa kemi investuar në shkencë, laboratorë, studiues dhe inovacion. Nëse një shtet nuk ka kapacitete të mjaftueshme mbrojtëse, duhet të analizojmë strategjitë shtetërore, institucionet, investimet dhe vendimmarrjen politike.
Problemet institucionale nuk zgjidhen duke prodhuar fajtorë kulturorë apo fetarë.
Nuk mund të predikosh tolerancë duke përçmuar tjetrin
Paradoksi bëhet edhe më i madh kur disa njerëz flasin në emër të tolerancës, bashkëjetesës dhe unitetit kombëtar, por njëkohësisht përdorin gjuhë përçmuese ndaj identitetit fetar të një pjese të madhe të shqiptarëve.
Nëse kërkojmë respekt për identitetin tonë, duhet të jemi të gatshëm të respektojmë edhe identitetin e tjetrit. Uniteti kombëtar nuk ndërtohet duke i kërkuar shqiptarit të heqë dorë nga bindjet e tij fetare. Ai ndërtohet kur myslimani, katoliku, ortodoksi, besimtari dhe jobesimtari e pranojnë njëri-tjetrin si pjesë të së njëjtës shoqëri dhe nuk e masin shqiptarinë e tjetrit sipas bindjeve të veta. Përndryshe, toleranca mbetet vetëm slogan.
Kur “islami politik” përdoret si alibi
Një fenomen tjetër është përdorimi gjithnjë e më i shpeshtë i termit “islami politik” për të mbjellë frikë në opinionin publik ose për ta larguar vëmendjen nga aktorët dhe strukturat që kanë dështuar realisht, duke ia faturuar kësaj etikete probleme nga më të ndryshmet shoqërore dhe politike.
Natyrisht, çdo ideologji dhe çdo lëvizje politike duhet t’i nënshtrohet kritikës. Asnjëra nuk duhet të jetë mbi analizën dhe përgjegjësinë. Por, nëse flasim për dështimet konkrete të shoqërive shqiptare, atëherë duhet të kemi parasysh edhe një fakt të rëndësishëm historik: gjatë pjesës më të madhe të shekullit të fundit, pushtetin politik dhe institucionet në hapësirat shqiptare i kanë drejtuar elita me orientime të ndryshme, shumë prej të cilave nuk kanë pasur lidhje me islamin politik.
Prandaj, nuk është serioze që dështimet e akumuluara ndër dekada t’i shpjegojmë përmes një etikete të vetme. Le të analizojmë çdo rrymë politike dhe ta kritikojmë kur gabon. Por, me të njëjtin standard, duhet të analizojmë edhe nacionalizmin, komunizmin, liberalizmin, partitë politike, qeveritë dhe elitat që realisht kanë administruar shtetin dhe institucionet. Standardi duhet të jetë i njëjtë për të gjithë.
Pse i devijojmë fajtorët?
Sepse ndonjëherë është më e lehtë të krijosh një fajtor ideologjik sesa të përballesh me përgjegjësin konkret. Është më e lehtë të fajësosh historinë sesa të kritikosh qeverisjen e sotme. Është më e lehtë të fajësosh fenë sesa korrupsionin. Është më e lehtë të fajësosh një xhami sesa të pyesësh se ku përfundoi buxheti i arsimit. Është më e lehtë të prodhosh frikë nga një ideologji sesa të kërkosh llogari nga njerëzit që kanë pasur pushtetin, paratë publike dhe institucionet në duart e tyre.
Por një shoqëri nuk ecën përpara duke i zgjedhur fajtorët sipas simpative dhe antipative të saj.
Na duhet guxim intelektual
Nëse vazhdojmë me këtë qasje selektive, rrezikojmë t’i thellojmë edhe më shumë ndarjet brenda shoqërisë shqiptare. Prandaj kemi nevojë për diçka më të rëndësishme se një debat tjetër televiziv: kemi nevojë për guxim intelektual.
Guxim për ta thënë të vërtetën edhe kur ajo nuk u përshtatet bindjeve tona. Guxim për ta kritikuar edhe atë që e konsiderojmë “tonin”. Guxim për t’ia atribuar përgjegjësinë atij që e ka pasur realisht atë. Dhe guxim për të mos e shndërruar historinë, fenë apo ideologjinë në alibi për dështimet e njerëzve dhe institucioneve konkrete.
Sepse diagnoza e gabuar nuk prodhon shërim — ajo vetëm e thellon sëmundjen.
Prandaj, para se të pyesim: “Kush dëshirojmë të jetë fajtor?”, duhet të kemi kurajën të pyesim: “Ku na çojnë faktet, edhe kur përgjigjja nuk na pëlqen?”
Vetëm atëherë analiza bëhet kërkim i së vërtetës dhe jo mjet për të ushqyer paragjykimet tona.
Hoxhë Rufat Sherifi
